Zwermen die in de open lucht bouwen

Honingbijvolken in de open lucht zijn volken die hun nest niet in een holte of kast bouwen, maar openlijk aan boomtakken, overhangende rotsen of dakranden van gebouwen. De reuzenhoningbijen van Azië (Apis dorsata, Apis laboriosa) en de dwerghoningbijen (Apis florea, Apis andreniformis) leven van nature zo; onze honingbij (Apis mellifera) bouwt daarentegen alleen een open nest bij zwermen die geen geschikte holte vinden en in warme klimaten. Deze pagina legt uit hoe open nesten werken en wat de imker moet doen als hij zo'n volk tegenkomt.

Het verschil tussen een open nest en een holtenest

Honingbijen (geslacht Apis) worden naar de manier van nestbouw in twee groepen verdeeld:

Bij soorten met een open nest is er geen wand die de raat beschermt. Die taak neemt het bijengordijn over, dat het oppervlak van de raat in meerdere lagen bedekt: de bijen regelen de temperatuur, houden regen en zon tegen en vormen een schild tegen roofdieren.

De reuzenhoningbij (Apis dorsata)

Ze komt veel voor in bossen en landbouwgebieden van Zuid- en Zuidoost-Azië. Ze bouwt één raat, die breder dan een meter kan worden, aan takken van hoge bomen, aan rotswanden, watertorens en dakranden. In één boom kunnen tientallen volken bij elkaar zitten.

• Golfverdediging: nadert een wesp, dan heffen en laten de bijen in het gordijn om beurten hun achterlijf zakken, zodat er een "golf" over het oppervlak loopt; een verdediging die de rover in verwarring brengt en verjaagt.
• Sterke verdediging: kan bij verstoring met zeer veel bijen aanvallen; het nest naderen is gevaarlijk.
• Trek: de volken trekken afhankelijk van het seizoen over lange afstanden achter de bloei aan.
• Natuurlijke gastheer van Tropilaelaps: de Tropilaelaps-mijten, een grote bedreiging voor de imkerij, zijn oorspronkelijk parasieten van deze soort; ze zijn pas later op onze honingbij overgegaan.

Haar naaste verwant die aan rotsen nestelt, de Himalaya-reuzenhoningbij (A. laboriosa), leeft in het hooggebergte onder overhangende steile rotsen (zie Himalaya-honingbijen).

Dwerghoningbijen (Apis florea en A. andreniformis)

De rode dwerghoningbij (A. florea) komt voor van Oman en Iran tot Pakistan, India en Zuidoost-Azië. Ze bouwt aan takken van struiken en bomen één raat ter grootte van een handpalm. Het bovenste deel van de raat omsluit de tak en daar, in het dikke deel rond de tak, wordt de honing opgeslagen.

• Mierenbarrière: strijkt aan beide kanten van de raattak kleverige harsbanden om te voorkomen dat mieren het nest bereiken.
• Horizontale dansvloer: geeft de plaats van de dracht door op het horizontale oppervlak boven op de raat, door dansend rechtstreeks naar de drachtbron te wijzen.
• Zachtaardigheid: steekt doorgaans zeer weinig; de kleine volken verhuizen gemakkelijk.
• Invasieve verspreiding: is door menselijk transport buiten haar natuurlijke verspreidingsgebied geraakt: in 1985 werd ze in Soedan (Khartoem) vastgesteld en van daaruit verspreidde ze zich langs de Nijl naar het zuiden; in 2007 werd ze in de Jordaanse stad Akaba waargenomen. Ze komt ook voor in Irak, Israël en Saudi-Arabië.

De zwarte dwerghoningbij (A. andreniformis) is kleiner en donkerder; ze leeft verborgen tussen dichte takken in de bossen van Zuidoost-Azië.

Waarom bouwt onze honingbij soms een open nest?

De honingbij (A. mellifera) zoekt normaal gesproken een holte. Een zwerm hangt na het verlaten van het moervolk eerst als tros aan een tak; de spoorbijen wachten enkele uren tot enkele dagen tot ze een geschikte ruimte hebben gevonden. Wordt er geen geschikte plek gevonden of slaat het weer om, dan kan de tros ter plekke raten gaan bouwen. Zo ontstaat een volk in de open lucht.

• In een gematigd klimaat: een open volk kan de zomer doorkomen, maar sterft meestal in de eerste winter; kou, wind en regen breken het bijengordijn op.
• In een warm klimaat: in Afrika, Noord-Australië of gebieden als Californië kunnen open volken jarenlang overleven.
• Halfopen plekken: rotsspleten, brede boomholtes en ruimtes onder dakranden bieden gedeeltelijke bescherming.

Wat te doen als u een bijenvolk in de open lucht vindt?

1. Stel eerst vast wat het is: een pas neergestreken tros zonder zichtbare raten is een zwerm en is makkelijk te scheppen. Zijn er al raten gebouwd, dan heeft het volk zich gevestigd; verplaatsen vraagt dan meer werk.
2. Veiligheid: gebruik volledige beschermende uitrusting; let bij hoge takken en dakranden op de veiligheid van de ladder. Houd mensen en dieren in de buurt op afstand.
3. Gebruik geen gif: insecticide vergiftigt zowel de bijen als de honing in de raten; andere bijen kunnen die honing roven en het gif naar hun eigen kasten brengen.
4. Zet de raten over in ramen: snijd de broedraten los, bind ze met elastiekjes of touw in lege ramen en plaats ze in de kast.
5. Vang de moer: breng het grootste deel van de bijen met een borstel of een doos in de kast; is de moer binnen, dan lopen de anderen de kast in.
6. Laat de kast tot de avond ter plaatse staan, verplaats haar daarna; doe de volgende dag een korte controle.
7. Gezondheidscontrole: houd een volk van wilde herkomst enkele weken apart; controleer op varroa en broedziekten.

Honingjacht en de waarde van bijen met een open nest

In Azië wordt de honing van reuzen- en dwerghoningbijen al eeuwenlang via honingjacht verzameld. In landen als Vietnam en Indonesië bestaat ook een traditionele methode waarbij horizontale palen aan bomen worden bevestigd om het neerstrijken van de reuzenhoningbij te vergemakkelijken. Hoewel deze bijen niet in een kast te houden zijn, zijn ze belangrijke bestuivers in bossen en landbouwgebieden; overmatige en vernietigende oogst, ontbossing en landbouwgif doen hun aantallen afnemen.