Beitels en kastgereedschap

De kastbeitel (imkersbeitel, bijenbeitel, imkersspatel) is een plat stalen imkersgereedschap waarmee je met propolis vastgekitte bakken en ramen losmaakt en was en propolis wegschraapt. Hoe snel een controle verloopt en hoeveel raat er breekt en hoeveel bijen er geplet worden, hangt grotendeels af van de juiste keuze en het juiste gebruik van dit gereedschap. Omdat dezelfde beitel van kast naar kast gaat, hoort het reinigen ervan ook bij de gezondheid van het volk.

Waarvoor dient een kastbeitel?

Bijen kitten kleine openingen in de kast dicht met propolis en plakken de oren van de ramen en de naden tussen de bakken vast. Naarmate het seizoen vordert, worden dak, moerrooster, bakken en ramen bijna één geheel. Wie ze met de hand probeert los te trekken, breekt het raam, scheurt de raat en plet bijen.

De beitel werkt als een kleine hefboom: hij brengt de kracht gecontroleerd over en maakt het vastgekitte oppervlak los zonder schokken. Een geplette bij is niet alleen een verlies; het alarmferomoon dat vrijkomt uit een geplette bij zet het volk in de verdediging en maakt de rest van de controle moeilijker. Een rustige controle begint met het juiste gereedschap.

De belangrijkste taken zijn:

• Bakken scheiden: De propolisverbinding tussen dak, dekplank en bakken breken.
• Ramen losmaken en optillen: De oren van het raam aan de zijkanten losmaken en het raam omhoog nemen.
• Schrapen: Was, brugraat en propolis verwijderen van de toplatten, de bodemplank en de randen van de bakken.
• Kleine reparaties: Spijkers, punaises of draad verwijderen, raamafstandhouders verschuiven.

Welke soorten kastbeitels zijn er?

Platte (standaard) beitel

Het meest gangbare type. Een platte stalen staaf met aan het ene eind een scherpe, rechte kant om te schrapen en aan het andere eind een ongeveer haaks omgebogen punt. In het lichaam zit vaak een gat om spijkers te trekken. Goed om bakken te scheiden en grote oppervlakken te schrapen; dankzij de eenvoudige bouw gaat hij jarenlang mee.

Beitel met J-haak

Heeft aan één eind een J-vormige haak. De haak steunt op de toplat van het naastliggende raam en grijpt onder het oor van het raam dat je wilt uitnemen; als je de steel naar beneden drukt, komt het raam netjes omhoog. In kasten met veel propolis maakt hij het uitnemen van vastzittende ramen duidelijk makkelijker dan het platte type.

Combinatie- en speciale typen

Sommige modellen combineren het platte eind, de J-haak en een uitsteeksel om ramen op te lichten in één lichaam. Daarnaast zijn er schrapers met een lange steel voor de bodemplank en kleine beitels met een smalle punt voor krappe plekken. Voor een imker die met één stuk gereedschap wil werken, is het combinatietype praktisch; voor veel schraapwerk werkt het platte type prettiger.

Raamtang

Geen beitel, maar een aanvulling erop: de tang pakt het raam aan beide zijkanten vast en tilt het recht omhoog. Nuttig bij zware honingramen en voor imkers met beperkte handkracht. Een tang maakt het raam niet los; eerst moet je met de beitel de oren losmaken. Meer hierover vind je op de pagina "Raamhouders" op de site.

Waar let je op bij de keuze van een kastbeitel?

Beitels van heel dun plaatstaal zijn goedkoop, maar buigen als je ze belast. Een verbogen beitel kan het hefboomwerk niet meer doen en kan de hand laten wegglijden, waardoor de raat beschadigd raakt.

Hoe gebruik je een kastbeitel?

1. Voorbereiding: Geef wat rook in de vliegopening en wacht een paar seconden. Houd de beitel in je gehandschoende hand met je vingers eromheen; leg hem tijdens de hele controle niet neer.
2. Dak en bakken scheiden: Steek de beitel niet in een hoek maar dicht bij het midden van de rand in de naad. Druk licht en til op, en herhaal het aan de overkant. Forceren vanuit een hoek splijt het hout.
3. Neem het buitenste raam eruit: Maak eerst het raam het dichtst bij de wand los, meestal een honingraam of een leeg raam. Steek de beitel tussen twee ramen en draai hem licht; maak beide oren los.
4. Til recht omhoog: Trek het raam loodrecht omhoog zonder het te kantelen; kantelen schuurt langs de naastliggende raat en plet bijen (de moer kan daar ook tussen zitten).
5. Bewaar het schrapen voor het laatst: Schraap brugraat en propolis op de toplatten aan het eind van de controle, vlak voordat je de kast sluit. Gooi het schraapsel niet op de grond, maar verzamel het in een bak met deksel. Was en honing op de grond trekken rovers en plagen aan.

Hoe reinig en ontsmet je een kastbeitel?

Omdat de beitel in elke kast komt, is hij een van de belangrijkste wegen waarlangs besmettelijke ziekten van kast naar kast worden overgebracht. Resten van honing, was en propolis op het oppervlak kunnen ziektekiemen bevatten, zoals de verwekkers van vuilbroed. Reinigen moet daarom een gewoonte worden.

• Mechanisch reinigen: Schraap eerst de vastzittende was en propolis weg. Een oppervlak onder een vuillaag kan door geen enkele methode worden ontsmet.
• Wassen: Een oplossing van heet water en soda maakt was en propolis zacht en reinigt het gereedschap. Een emmer sodawater met een borstel tussen de kasten is een praktische methode.
• Vlam: Houd het gereinigde gereedschap in de vlam van een brander tot het hele oppervlak goed heet is. Sporen van Amerikaans vuilbroed zijn zeer resistent; afnemen met alcohol of kort in het vuur houden biedt daartegen geen zekerheid.
• Reservegereedschap: Voor elke bijenstand of elke groep kasten een aparte beitel gebruiken is eenvoudiger en veiliger dan in het veld reinigen.

Als er in een kast een verdenking van ziekte is (zoals ingezakt, doorgeprikt of slecht ruikend broed), gebruik dan de beitel en handschoenen waarmee je in die kast bent geweest niet bij een andere kast. Amerikaans en Europees vuilbroed zijn aangifteplichtige ziekten; ga niet zelf behandelen, maar meld het bij de officiële veterinaire dienst. De details van de ontsmettingsmethoden worden beschreven op de pagina "Brander en ontsmetting" op de site.

Onderhoud en praktische tips

• Droog bewaren: Koolstofstaal roest snel in vochtige omstandigheden; droog het na gebruik af en bewaar het op een droge plek. Smeer gereedschap dat in de kast komt niet in met geurige olie of roestwerende spray.
• De punt bijwerken: Het schraapeind wordt na verloop van tijd bot. Werk het licht bij met een vijl, maar maak het niet zo dun als een mes; een te dunne punt splijt het hout en breekt zelf ook.
• Zichtbaar maken: Staalkleurig gereedschap verdwijnt tussen gras en bladeren. Het handvat verven of met gekleurde tape omwikkelen verkort het zoeken.
• Een reserve bij de hand: Een beitel die midden in de controle valt of kwijtraakt, laat je werk halverwege stoppen; zorg dat er een tweede exemplaar in je bijenstandtas zit.

Veelgemaakte fouten bij het gebruik van een kastbeitel

• Hem als schroevendraaier of houtbeitel gebruiken: Er met een hamer op slaan of hem verdraaien breekt de punt en laat het staal scheuren.
• Vanuit een hoek forceren: Hoeken van bakken en oren van ramen splijten, de kast gaat minder lang mee.
• Vanuit één punt optillen: Een bak in één keer proberen op te tillen scheurt de raat; maak hem beetje bij beetje vanuit twee of drie punten los.
• Niet reinigen tussen de kasten: Dit is de gemakkelijkst te voorkomen manier om ziekte over te brengen.
• Schraapsel op de grond gooien: Trekt rovers, wespen en mieren aan.