Kasttypen en systemen

Kasttypen zijn de systemen van behuizingen voor een honingbijenvolk, ingedeeld naar raammaat, opbouw van de bakken en bouwmateriaal. Vrijwel alle moderne kasten berusten op het principe van het losse raam en de bijenruimte; het eigenlijke verschil zit in de raammaat en in de vraag of de kast in de hoogte of in de breedte groeit. Het juiste type kies je op basis van je eigen werkwijze en van de maat die in je streek gangbaar is.

Het gemeenschappelijke principe van kasttypen: los raam en bijenruimte

Bijen beoordelen de ruimtes in de kast op hun maat. Ruimtes van ongeveer 6–9 mm laten ze open als doorgang; smallere spleten worden met propolis dichtgekit en in bredere ruimtes wordt wilde raat gebouwd. Toen deze maat halverwege de 19e eeuw in het kastontwerp werd toegepast, konden ramen vrij worden uitgenomen zonder dat ze aan de wand en aan elkaar vastgebouwd werden.

Zonder losse ramen kan een volk niet grondig worden gecontroleerd: moer, broedpatroon, voorraad en ziekteverschijnselen blijven onzichtbaar, en splitsen, verenigen of ramen wisselen is niet mogelijk. Dat is de fundamentele beperking van traditionele kasten met vaste raat.

Verticale kastsystemen

Dit zijn systemen waarbij de bakken op elkaar gestapeld worden; ze vormen het overgrote deel van de kasten in de wereld. Naarmate het volk groeit, worden er honingkamers bovenop gezet; in de winter verbruikt de wintertros de voorraad van onder naar boven.

Langstrothkast

Langstroth is wereldwijd en in Turkije het meest verbreide kastsysteem. Meestal gaat het om 10 ramen; broedkamer en honingkamer kunnen dezelfde maat hebben (volle hoogte) of de honingkamer kan ondieper zijn (halve hoogte). Doordat de onderdelen gestandaardiseerd zijn, is het uitwisselen van ramen en kernvolken eenvoudig.

Dadantkast

Het Dadant-systeem heeft één diepe broedkamer; de honingkamers zijn ondieper. De moer werkt op een ongedeeld, ruim broednest en het broed wordt in één bak gecontroleerd. Het systeem is gangbaar in veel Europese landen, zoals Frankrijk, Italië en Zwitserland.

Lokale standaarden en verticale topbarkasten

In sommige landen hebben zich lokale maten gevestigd: in Engeland de British National en de dubbelwandige WBC, in Duitsland de Zander en het Deutsch Normalmaß, in Slovenië de AŽ-kast die in een bijenhuis wordt geplaatst. De Warré-kast is een verticaal systeem met toplatten in plaats van ramen, waarbij een nieuwe bak onderaan wordt toegevoegd. Meer over deze typen staat op de pagina "Kasten met speciale maten en lokale kasten".

Horizontale kasten

In horizontale kasten hangen de ramen of toplatten naast elkaar in één lange behuizing. Het volk groeit in de breedte en er hoeven geen bakken getild te worden; voor een imker die zijn rug wil sparen is dat een belangrijk voordeel. De topbarkast (Keniaanse en Tanzaniaanse typen), de Layens-kast met diepe ramen en de lange Langstrothkast zijn de belangrijkste voorbeelden van deze groep.

Daartegenover staat dat horizontale kasten een beperkte honingruimte hebben, moeilijk te vervoeren zijn en niet geschikt zijn voor reizende bijenhouderij. Natuurlijke raat die zonder kunstraat aan een toplat wordt gebouwd, is breekbaar; die kan niet geslingerd worden en wordt geoogst door te snijden of te persen.

Traditionele kasten en de karakovan

Dit zijn kasten zonder losse ramen, waarin de bijen de raat rechtstreeks aan de behuizing bouwen: uitgeholde boomstammen, houten kisten, manden van stro of wilgentenen, buizen van klei en aarde. In Turkije heten deze kasten algemeen karakovan; in het oosten van de Zwarte Zeeregio zijn boomstam- en plankkasten die in het bos in bomen worden gehangen nog altijd een levende traditie.

Ze zijn goedkoop en met lokaal materiaal te maken, maar het volk kan niet gecontroleerd worden, ziekten en varroa worden niet op tijd opgemerkt en de oogst gebeurt meestal door de raat uit te snijden. Meer hierover vind je op de pagina's "Traditionele kasten" en "Karakovan en de productie van raathoning".

Kleine eenheden: kernvolkkast, bevruchtingskastje en kast met schotten

• Kernvolkkast: Kleine kast met dezelfde raammaat als de hoofdkast, meestal voor 3–6 ramen. Gebruikt voor afleggers, het huisvesten van zwermen, een reservemoer en de verkoop van volken.
• Bevruchtingskastje: Mini-eenheid met heel weinig bijen, alleen bedoeld om een jonge moer te laten uitlopen, paren en aan de leg te laten gaan.
• Kast met schotten: Meerdere kleine volken in één behuizing, gescheiden door bijendichte schotborden; ze delen de warmte.

Vergelijking van kasttypen

Kastmateriaal: hout of schuim?

• Hout: Het meest gebruikte materiaal. Ademt, is te repareren, kan worden afgeschraapt en met een vlam oppervlakkig ontsmet. Vraagt goed gedroogd, kwastvrij hout en regelmatig verven van de buitenkant; het is zwaar.
• Schuim (polystyreen, polyurethaan): Licht en isoleert goed; maakt de overwintering in een koud klimaat makkelijker. Kan beschadigd raken door stoten, knaagdieren en de kastbeitel; een vlam kan niet worden gebruikt, reinigen gebeurt door wassen en een geschikt ontsmettingsmiddel.
• Kunststof en gemengde materialen: Gemakkelijk schoon te maken, maar let op condensvorming; de ventilatie is belangrijk.

Welk materiaal je ook kiest, de kast moet van de grond verhoogd staan, het dak moet waterdicht zijn en in vochtige streken moeten isolatie en ventilatie samen worden bekeken.

Welk kasttype moet ik kiezen?

1. Kijk wat in je streek gangbaar is: Ramen, kernvolken en hulp kunnen vinden is belangrijker dan technische verschillen. In Turkije betekent dat meestal Langstroth.
2. Denk aan je werkwijze: Als je reizend wilt imkeren, heb je een verticale kast nodig die vastgezet en vervoerd kan worden; op een vaste bijenstand is een horizontale kast ook een optie.
3. Houd rekening met je lichamelijke mogelijkheden: Als je niet zwaar kunt tillen, maken honingkamers op halve hoogte of een horizontale kast het werk lichter.
4. Blijf bij één maat: Verschillende maten door elkaar maken ramen wisselen onmogelijk en laten je in een noodsituatie in de steek.
5. Houd rekening met het klimaat: In een koude streek staat isolatie voorop, in een warme en vochtige streek ventilatie en schaduw.