Bouwen zonder kunstraat

Kunstraat is de dunne plaat bijenwas met aan beide kanten ingeperste zeshoekige celbodems, die de imker in een raam zet en aan de kast geeft; in boeken en in Vlaanderen kom je ook de namen waswafel (middenwand, wasplaat) tegen. De bijen bouwen op deze plaat de celwanden op en maken zo een regelmatige raat die aan het raam vastzit en die je naar believen kunt verplaatsen. Op deze pagina lees je waarvoor kunstraat in de kast dient, wanneer en waar je hem geeft, hoe je goede kunstraat herkent en welke fouten vaak worden gemaakt.

Wat is kunstraat en waarom heet het “kunst”raat?

Imkers onderscheiden raat in de kast in drie vormen: kunstraat (een wasplaat die de bijen nog niet bewerkt hebben), uitgebouwde raat (raat waarvan de bijen de celwanden hebben opgetrokken en waarin broed of honing kan) en natuurraat, die de bijen zonder enige geleiding zelf bouwen. Het woord “kunst” geeft aan dat de plaat slechts een kunstmatig beginvlak is: er staan de vorm van de celbodems en de eerste paar millimeter van de wanden op, de rest maken de bijen af met was die ze zelf afscheiden.

Werksters scheiden was af als dunne schubjes uit de wasklieren aan de onderkant van hun achterlijf. Een hele raat vanaf nul bouwen vraagt het werk van een groot aantal jonge bijen en veel energie in de vorm van honing en nectar. Kunstraat neemt een deel van die last over door de bijen kant-en-klare was aan te bieden, en bepaalt vooral waar en met welke celmaat de raat wordt gebouwd.

Waarvoor dient kunstraat?

Het hele voordeel van de moderne kast met losse ramen berust erop dat de raten los van elkaar, vlak en binnen het raam blijven. Kunstraat is het basisonderdeel dat dit mogelijk maakt.

• Vlakke raat die aan het raam vastzit: De bijen bouwen de plaat volgend op; de raat steekt niet buiten het raam uit en groeit niet aan de naastliggende raat vast. Zo kun je ramen bij de controle gemakkelijk uitnemen, verplaatsen en aan een andere kast geven.
• Controle over het aandeel werkstercellen: Op standaardkunstraat is een werkstercelpatroon geperst. Volken die aan zichzelf worden overgelaten, bouwen vooral in voedselrijke periodes veel meer darrencellen.
• Besparing van werk en energie: Doordat de bijen een kant-en-klare wasbasis gebruiken, gaat het bouwen sneller; een sterk volk kan tijdens de dracht een plaat kunstraat in een paar dagen uitbouwen.
• Bestand tegen slingeren: Honingraat die op een met draad versterkte kunstraat is gebouwd, verdraagt de middelpuntvliedende kracht van de honingslinger en het vervoer veel beter.
• Raatvernieuwing: Regelmatig kunstraat geven in plaats van oude raten die in de loop der jaren donker worden en resten opstapelen, is een van de doeltreffendste manieren om de kasthygiëne te bewaken.

Wanneer geef je kunstraat aan de kast?

Bijen bouwen kunstraat niet altijd uit. De wasproductie hangt af van voldoende jonge werksters in het volk (bijen van ongeveer twee à drie weken oud, bij wie de wasklieren het actiefst zijn), van suikerhoudend voedsel door nectardracht of door bijvoeren door de imker, en van de temperatuur in de kast.

• Beste periode: in het voorjaar, wanneer het volk snel groeit, en van het begin tot het midden van de hoofddracht. Kunstraat die dan gegeven wordt, wordt snel en regelmatig uitgebouwd.
• Zwermen en afleggers: zwermen staan zeer klaar om was te produceren; een kast waarin een zwerm wordt gehuisvest ramen met kunstraat geven is erg productief. Afleggers hebben daarentegen steun in de vorm van bijvoeren nodig.
• Drachtloze periode: als er geen nectar is en niet wordt bijgevoerd, bouwen de bijen de plaat niet uit en kunnen ze er zelfs gaten in knagen.
• Herfst en winter: voor de winter geef je geen kunstraat. Een niet-uitgebouwde plaat verdeelt de tros, vormt een koud oppervlak en creëert lege ruimte in het volk.

Waar zet je een raam met kunstraat in de kast?

De juiste plaats is minstens zo belangrijk als het juiste moment om kunstraat snel en regelmatig te laten uitbouwen. De algemene regel: zet de plaat in de warme zone waar veel bijen zitten, maar zonder het broednest in tweeën te delen.

1. In de broedkamer: Zet het raam met kunstraat aan de rand van het broednest, tussen het laatste broedraam en een raam met honing en stuifmeel. Bij sterke volken versnelt het bouwen als je het tussen twee uitgebouwde raten zet.
2. Niet midden in het broednest: Bij een zwak of middelsterk volk kan het splitsen van het broednest ertoe leiden dat het broed tijdens koele nachten verkleumt.
3. In de honingkamer: Als de dracht begint, kun je in de honingkamer ramen met kunstraat afwisselen met uitgebouwde ramen. In de honingkamer bouwen de bijen de plaat meestal uit en vullen die meteen met honing.
4. Hoeveelheid: Geef 1–2 ramen tegelijk; voeg een nieuw raam toe zodra het volk uitbouwt en vult. Veel kunstraat tegelijk geven verspreidt de bijen en leidt tot scheve bouw.
5. Controle: Kijk na een week. Als het bouwen niet begonnen is, beoordeel dan opnieuw het bijvoeren, de sterkte van het volk en de plaats van het raam.

Hoe zet je kunstraat in een raam?

Of kunstraat in de kast goed werkt, hangt af van hoe hij in het raam wordt gezet. De details staan op de pagina's “Raamdraad en bedraden” en “Kunstraat (waswafel)”; hier een korte samenvatting:

• Bedraden: door de gaatjes in de zijlatten van het raam wordt roestvrij draad gespannen. Het draad moet strak staan; los draad draagt de plaat niet.
• Vastzetten aan de bovenlat: de bovenrand van de plaat wordt in de groef van de bovenlat of onder een klemlatje geklemd, of met gesmolten was vastgeplakt.
• Draad insmelten: het draad wordt met een elektrische insmelter of een sporenwieltje in de was gesmolten; het draad alleen tegen de plaat laten liggen is niet genoeg.
• Ruimte onderaan: tussen de onderrand van de plaat en de onderlat moet een paar millimeter ruimte blijven. Was zet in de warmte iets uit; een plaat die tegen de onderlat drukt, gaat golven.
• Omgevingstemperatuur: koude was is broos. Zet de platen in terwijl je in een lauwwarme ruimte werkt.

Hoe herken je goede kunstraat?

De kwaliteit van kunstraat bepaalt de kwaliteit van de raat die jarenlang in het volk blijft. Let bij aankoop of bij het laten verwerken van je eigen was op het volgende:

• Zuivere bijenwas: de plaat moet uitsluitend van bijenwas gemaakt zijn. Ze heeft een aangename, lichte geur van honing en was; in een warme hand is ze buigzaam, in de kou breekt ze.
• Scherp patroon: celbodems en wandaanzetten moeten scherp en regelmatig geperst zijn; een ingedeukt, scheef patroon leidt tot scheve bouw.
• Juiste celmaat: voor de broedkamer gebruik je platen met werkstercelmaat.
• Was van bekende herkomst: wees wantrouwig tegenover heel goedkope platen waarvan niet bekend is wie ze van welke was heeft gemaakt.

Is een raam zonder kunstraat een alternatief?

Sommige imkers zetten in plaats van kunstraat alleen een smalle wasstrook of een houten geleider aan de bovenlat en laten de rest van de raat aan de bijen over. Dit heet een raam zonder kunstraat (raam met bouwstrook). Met deze methode kiest de bij zelf de celmaat en komt er geen was (en dus geen residu) van buitenaf binnen.

Maar een raam zonder kunstraat is een alternatief, geen standaard die kunstraat vervangt. De uitgebouwde raat is breekbaarder en valt bij het slingeren gemakkelijk uiteen; als de kast niet waterpas staat, kan scheef gebouwd worden en het aandeel darrencellen neemt meestal toe. Wie ramen zonder kunstraat wil proberen, zet ze tussen twee regelmatig uitgebouwde raten.

Veelgemaakte fouten met kunstraat

• Los of niet ingesmolten draad: De plaat gaat in de warmte hangen en er ontstaat golvende, scheve raat.
• Op het verkeerde moment geven: Kunstraat die in een drachtloze periode zonder bijvoeren of vlak voor de winter wordt gegeven, wordt niet uitgebouwd maar aangevreten.
• Veel platen tegelijk geven: Een zwak volk kan zoveel ruimte niet vullen; het broednest valt uiteen.
• Lege ruimte in de kast laten: In kasten waarin ramen ontbreken, bouwen de bijen wilde raat in de open ruimte.
• Op een vochtige, warme plek bewaren: Kunstraat moet koel, droog en donker bewaard worden, plat en op elkaar met papier ertussen, en beschermd tegen de wasmot. Het witachtige laagje dat na verloop van tijd op het oppervlak verschijnt (wasbloei) is onschadelijk.