Analysekits voor samenstelling en zuiverheid

Kits voor voedings- en zuiverheidsanalyse zijn sneltestrips, chemische testsets en eenvoudige meetapparaten om de samenstelling, residuen en zuiverheid van bijenproducten zoals honing, koninginnengelei en stuifmeel te beoordelen. Een deel van deze kits is echt nuttig voor een eerste screening in het veld; maar of honing vervalst is, wat de werkelijke kwaliteit van koninginnengelei is of wat de herkomst van een product is, kan thuis niet betrouwbaar worden vastgesteld. Zekere uitslagen komen van analyses door geaccrediteerde laboratoria.

Wat kunnen analysekits meten en wat niet?

Er worden veel producten en methoden aangeboden als "zuiverheidstest" of "test op nephoning". Om ze goed te kunnen beoordelen, moet de imker de kits naar functie indelen:

Kits en apparaten voor gebruik in het veld

Vochtmeting: de refractometer

Het waardevolste meetinstrument van de imker. Het geeft binnen enkele seconden het vochtgehalte van honing; het vochtgehalte is de belangrijkste indicator voor het risico op gisting. In de Turkse levensmiddelencodex is de bovengrens voor vocht bij de meeste honingsoorten 20 procent. Gebruik en kalibratie worden uitgebreid beschreven op de pagina over meters voor vocht en pH.

Sneltestrips voor residuen

Deze strips werken volgens het principe van de laterale stroming (lateral flow), vergelijkbaar met een zwangerschapstest: het verdunde monster wordt op de strip gedruppeld en na een vaste tijd worden de lijntjes bekeken. Voor honing zijn kits ontwikkeld voor groepen antibiotica zoals tetracyclines, sulfonamiden en chlooramfenicol, en voor enkele andere residuen.

• Voordeel: snel, geen laboratorium nodig; wordt gebruikt voor een eerste screening bij inkoop of vóór export.
• Beperking: elke kit ziet alleen zijn eigen doelgroep van stoffen; een negatieve uitslag betekent niet "geen enkel residu in de honing".
• Bevestiging: een positieve of twijfelachtige uitslag moet in een geaccrediteerd laboratorium met een bevestigende methode worden gecontroleerd.
• Keuze: kies een kit die voor honing is gevalideerd; let op de houdbaarheidsdatum en de bewaarvoorschriften (de meeste worden in de koelkast bewaard).

Voor bijenziekten zijn er veldtests die op dezelfde manier werken. Maar bij aangifteplichtige ziekten zoals Amerikaans en Europees vuilbroed begin je, wat de uitslag van de veldtest ook is, niet op eigen houtje aan een behandeling: zonder de kast af, verplaats geen ramen en gereedschap en meld het bij de officiële veterinaire dienst.

Eenvoudige chemische tests

Voor opleiding of om een ruwe indruk te krijgen zijn er eenvoudige tests in reageerbuisjes; bijvoorbeeld door te kijken of een honingoplossing met een bepaald reagens troebel wordt, krijg je een idee van honingdauwkenmerken. Deze tests zijn kwalitatief en voor interpretatie vatbaar; ze hebben geen bewijskracht bij verkoop, certificering of een geschil.

Kun je nephoning thuis testen?

Nee, niet betrouwbaar. Methoden zoals in een glas water druppelen, op een servet smeren, de duimtest of met een lucifer verbranden geven een uitslag die afhangt van het vochtgehalte, de temperatuur en de kristallisatietoestand van de honing; een goed bereide suikerstroop kan zich precies hetzelfde gedragen. Ook kristallisatie is geen teken van vervalsing, maar een natuurlijke eigenschap van echte honing.

Om vervalsing op te sporen gebruiken laboratoria meerdere methoden samen: analyse van stabiele koolstofisotopen (C4-suiker), markers voor vreemde suikers, NMR-profilering, stuifmeelanalyse, HMF en diastase. Wat deze methoden laten zien en waar hun grenzen liggen, wordt beschreven op de pagina over honingvervalsing en herkomstbepaling.

Hoe meet je de voedingswaarde van bijenproducten?

Kits voor "voedingsanalyse" zijn meestal ontworpen voor levensmiddelen in het algemeen en geven bij bijenproducten geen betrouwbare uitslag. De voedings- en kwaliteitswaarden van bijenproducten worden in het laboratorium gemeten:

• Honing: suikersamenstelling (fructose, glucose, sacharose), vocht, HMF, diastase, vrije zuurgraad, elektrische geleidbaarheid, proline.
• Koninginnengelei: watergehalte, eiwit, suikers en het voor koninginnengelei specifieke vetzuur 10-HDA. De internationale norm voor koninginnengelei (ISO 12824) schrijft voor dat zuivere verse koninginnengelei minstens 1,4 procent 10-HDA bevat; deze waarde wordt alleen in het laboratorium met een chromatografische methode gemeten.
• Stuifmeel en bijenbrood: vocht, eiwit, as, microbiologische belasting; zo nodig residuen van bestrijdingsmiddelen en botanische herkomst.
• Propolis: gehalte aan totale fenolen en flavonoïden; de werkzame bestanddelen worden in het laboratorium gemeten.

Hoe stuur je een monster naar het laboratorium?

1. Neem een representatief monster: maak een monster van goed gemengde honing uit de partij, of door monsters uit meerdere kasten samen te voegen.
2. Gebruik een schone, droge verpakking: de monsterpot moet geurloos, levensmiddelgeschikt en goed afsluitbaar zijn.
3. Stuur genoeg: vraag het laboratorium vooraf hoeveel nodig is; voor meerdere analyses is meer monster nodig.
4. Etiketteer: partijnummer, bijenstand, oogstdatum, soort product en de gewenste analyses.
5. Bewaar een contramonster: verzegel een pot van dezelfde partij en bewaar die.
6. Verstuur onder de juiste omstandigheden: honing op kamertemperatuur, koninginnengelei en vers stuifmeel in de koudeketen.

Waar let je op bij het kiezen van een laboratorium?

• Accreditatie: vraag of het laboratorium voor de gewenste analyse geaccrediteerd is; een geaccrediteerd rapport is geldig bij commerciële en officiële handelingen.
• Methode: in het rapport moet staan dat de analyse met een internationaal erkende methode is uitgevoerd.
• Reikwijdte: kies analyses die bij je doel passen, zoals een stuifmeelanalyse voor een claim van monoflorale honing, of het residupakket dat de koper voor export verlangt.
• Overleg: bespreek met het laboratorium welk analysepakket je nodig hebt voordat je een monster opstuurt.

Veelgemaakte fouten

• Honing met een thuistest "nep" of "echt" verklaren: dat is misleidend en oneerlijk tegenover eerlijke producenten.
• Eén sneltest als zekere uitslag beschouwen: een sneltest is een eerste screening.
• Kit over de houdbaarheidsdatum: kan vals-negatieve of vals-positieve uitslagen geven.
• Niet-representatief monster: één pot is mogelijk niet representatief voor de hele partij.
• De registratie niet bewaren: een analyserapport dat niet aan een partijnummer is gekoppeld, is waardeloos.