Voedingsstoffen voor bijen

De voedingsstoffen van de bij zijn koolhydraten die energie leveren, eiwitten en aminozuren voor groei en broedverzorging, vetten en sterolen, vitaminen, mineralen en water. De honingbij haalt ze vrijwel allemaal uit twee natuurlijke bronnen: koolhydraten uit nectar en honing, al het andere uit stuifmeel. Deze pagina legt uit waarvoor elke voedingsstof dient, waar ze in de natuur vandaan komt en wat je met bijvoeren wel en niet kunt aanvullen.

Waarmee voedt de honingbij zich?

Het voedingssysteem van een honingbijenvolk rust op twee pijlers:

• Nectar en honing: Bestaan vrijwel volledig uit suiker en water. Ze zijn de energiebron van het volk.
• Stuifmeel (pollen): De enige natuurlijke bron van eiwit, aminozuren, vetten, sterolen, vitaminen en mineralen. De bijen persen het stuifmeel in cellen, mengen het met honing en afscheidingen en slaan het op als bijenbrood (perga).

Daarnaast is water een levensbehoefte van de bij. Een volk verzamelt in de loop van een jaar tientallen kilo's stuifmeel en nog veel meer nectar. Naast de hoeveelheid is ook de verscheidenheid van deze voedingsbronnen belangrijk: stuifmeel van verschillende planten geeft een evenwichtigere voeding dan stuifmeel van één bron.

Koolhydraten: de brandstof van de bij

Koolhydraten zijn de brandstof voor de vliegspieren, voor het spiertrillen waarmee de wintertros wordt verwarmd en voor de wasproductie. De belangrijkste suikers in nectar zijn sacharose, glucose en fructose. Bij het verwerken van nectar splitsen de bijen met de enzymen die ze afscheiden sacharose in glucose en fructose, laten ze het water verdampen en zetten ze de nectar om in honing.

Niet elke suiker is geschikt voor de bij. Lactose, galactose, mannose en sommige plantensuikers kunnen bijen niet benutten; een deel ervan is zelfs giftig. Daarom wordt als bijenvoer alleen witte suiker (sacharose) of speciaal voor bijen gemaakte glucose-fructosestroop gebruikt; melkpoeder, bruine suiker, melasse en druivenstroop zijn niet geschikt.

• Honingdauwhoning en de winter: Sommige honingdauwhoning (van den, eik e.d.) en honing met veel mineralen kan in de winter meer afvalstoffen in de darm van de bijen laten ophopen. In lange, koude winters kan dat bijdragen aan ontlasting in de kast (diarreeverschijnselen).
• Honing die in de raat hard wordt: Sommige honingdauwhoning met veel melezitose wordt in de raat hard (cementhoning); bijen kunnen deze honing in de winter moeilijk benutten.

Eiwit en aminozuren: de bouwstenen van het broed

Eiwit is nodig voor de groei van de larven, de ontwikkeling van de voedersapklieren van jonge voedsterbijen en de productie van koninginnengelei. De enige natuurlijke eiwitbron van de bij is stuifmeel. Het eiwit uit stuifmeel wordt in het lichaam van de bij afgebroken tot aminozuren en zo benut.

Er zijn 10 essentiële aminozuren die de honingbij niet zelf kan maken en via het voedsel moet opnemen: arginine, histidine, lysine, tryptofaan, fenylalanine, methionine, threonine, leucine, isoleucine en valine. De waarde van een stuifmeel hangt niet alleen af van het totale eiwitgehalte, maar ook van de vraag of het deze aminozuren in voldoende mate bevat.

• Het eiwitgehalte van stuifmeel verschilt sterk per plant: Het stuifmeel van sommige planten is rijk aan eiwit, dat van andere arm.
• Eén bron is riskant: In grote monoculturen of in perioden van schaarste kunnen bijen afhankelijk worden van het stuifmeel van een of twee planten; dat kan de broedproductie en de levensduur van de bijen nadelig beïnvloeden.
• Wie het consumeert: Het grootste deel van het stuifmeel wordt door jonge voedsterbijen gegeten; de larven worden gevoed met het voer dat zij afscheiden. Haalbijen leven vooral op koolhydraten.

Vetten en sterolen

Stuifmeel is de bron van vet en vetzuren voor de bij. Vetten zijn niet alleen een energievoorraad, maar maken ook deel uit van celmembranen en sommige hormonen. Dankzij het vetlichaam (lichaamsvet), dat vooral bij winterbijen goed ontwikkeld is, kunnen bijen lang leven.

Sterolen zijn van bijzonder belang: de honingbij kan sterolen niet zelf maken en haalt ze volledig uit stuifmeel. 24-methyleencholesterol, het sterol dat het meest voorkomt in de weefsels van de bij, wordt via de voedsterbijen aan de larven doorgegeven. Dat is een van de redenen waarom stuifmeelvervangers niet even goed werken als natuurlijk stuifmeel.

Vitaminen en mineralen

De best bekende vitaminebehoefte van bijen betreft de B-vitaminen; die zijn nodig voor de productie van larvenvoer en voor de ontwikkeling van het broed en komen van nature uit stuifmeel. De rol van andere vitaminen in de bijenvoeding is minder goed onderzocht. Het bewijs voor het nut van extra vitaminesupplementen voor bijen is beperkt; details staan op de pagina Voedingssupplementen en vitaminen.

Ook mineralen (kalium, fosfor, magnesium, calcium, ijzer, zink e.d.) komen vooral uit stuifmeel en deels uit water. Het mineraal dat het meest in stuifmeel voorkomt, is kalium. De behoefte aan mineralen is klein, maar een teveel is ook schadelijk: voer met veel mineralen en zout water kunnen, vooral in de winter, tot spijsverteringsproblemen leiden.

Water: de vergeten voedingsstof

Water is nodig om honing te verdunnen, larvenvoer te bereiden, de kast te koelen en de suiker in voederdeeg op te lossen. Op warme dagen halen veel haalbijen uitsluitend water. Is er geen schoon water in de buurt van de bijenstand, dan voorkomt een drinkplaats dat het volk voor water naar verre en vervuilde bronnen vliegt.

Functies en bronnen van de voedingsstoffen

Voedingsstof	Natuurlijke bron	Belangrijkste functie	Bij een tekort
Koolhydraten	Nectar, honing	Energie, verwarming, wasproductie	Honger, wintersterfte
Eiwit / aminozuren	Stuifmeel, bijenbrood	Broed, koninginnengelei, voedersapklieren	Minder broed, kortere levensduur van de bijen
Vetten en sterolen	Stuifmeel	Celopbouw, hormonen, lichaamsvet	Zwakkere broedontwikkeling
Vitaminen	Stuifmeel	Larvenvoer, stofwisseling	Broedontwikkeling kan worden beïnvloed
Mineralen	Stuifmeel, water	Lichaamsfuncties	Effect weinig onderzocht; een teveel is schadelijk
Water	Natuurlijke bronnen, drinkplaats	Koelen, verdunnen, larvenvoer	Broedverzorging hapert

Voedingsbehoefte per levensfase

• Larven: Worden gevoed met het voer dat de voedsterbijen afscheiden. Larven die moer worden, krijgen alleen koninginnengelei; werksterlarven krijgen in de latere dagen voer met toegevoegde honing en stuifmeel.
• Jonge voedsterbijen: De groep in het volk die het meeste stuifmeel eet; zonder eiwit kunnen ze geen koninginnengelei maken.
• Haalbijen: Leven vooral op honing en nectar, dus op koolhydraten.
• Winterbijen: Komen voort uit larven die in de herfst goed zijn gevoed; ze hebben grotere vet- en eiwitreserves in hun lichaam en kunnen daardoor maandenlang leven.
• Moer: Wordt haar hele leven gevoed met koninginnengelei die de werksters afscheiden; haar legtempo hangt af van het voer dat het volk haar kan geven.

Welke voedingsstoffen vul je met bijvoeren aan?

Het voer dat de imker geeft, vervangt maar een deel van het natuurlijke voedsel:

• Suikerstroop en voederdeeg leveren alleen koolhydraten; ze bevatten geen eiwit, vet, vitaminen of mineralen.
• Stuifmeelvervanger levert eiwit, maar kan natuurlijk stuifmeel qua aminozuurbalans, sterolen en vitaminen niet volledig vervangen.
• Natuurlijk stuifmeel of een bijenbroodraam is de meest complete eiwitbron; het mag echter alleen van gezonde volken en van je eigen bijenstand komen.

De beste voedingsstrategie is daarom de bijenstand op een plek te zetten met het hele jaar door gevarieerde bloemenbronnen, en bijvoeren alleen aanvullend te gebruiken in perioden waarin de natuur tekortschiet. Welk voer in welke situatie wordt gegeven, staat op de pagina Bijvoeren: suikerstroop, voederdeeg en stuifmeel.