Middelen tegen varroa

Varroabestrijdingsmiddelen zijn diergeneesmiddelen die in het land voor bijen zijn toegelaten en in de kast worden gebruikt om het aantal mijten van Varroa destructor te verminderen. De belangrijkste groepen zijn organische zuren (mierenzuur, oxaalzuur, melkzuur), middelen op basis van thymol en synthetische acariciden (amitraz, pyrethroïden). Welk middel het juiste is, hangt af van het seizoen, de hoeveelheid gesloten broed in de kast, de temperatuur en de werkzame stof die je de afgelopen jaren hebt gebruikt.

Voordat je een varroamiddel kiest: meten

Geen enkel middel mag op basis van de kalender worden gebruikt, alleen op basis van een mijtentelling. Meet voor de behandeling de besmetting met een alcohol- (of zeepwater)uitwassing, de poedersuikermethode of een onderlegger; meet na afloop van de behandeling opnieuw met dezelfde methode. Blijft de verwachte daling uit, dan is de oorzaak vaak een verkeerd tijdstip, een onvolledige behandeling, herbesmetting vanuit naburige kasten of resistentie.

Een veelgebruikte behandeldrempel in de zomer en nazomer ligt rond 2–3 mijten per 100 bijen bij uitwassen; in het voorjaar en in de broedloze periode moeten ook lagere waarden nauwlettend worden gevolgd. Wijkt het officiële advies in jouw streek af, houd je dan daaraan. Telmiddelen en -methoden worden op aparte pagina's beschreven.

In welke groepen worden varroamiddelen ingedeeld?

Handelsnamen verschillen per land; waar het om gaat, is de werkzame stof op de verpakking. Voor resistentiemanagement moet je niet de productnaam maar de groep van de werkzame stof en de werkingswijze afwisselen.

In sommige landen zijn ook andere werkzame stoffen toegelaten, zoals bèta-zuren uit hop. Welk middel in Turkije is toegelaten, zie je aan de registratiegegevens op de verpakking en hoor je van je dierenarts; niet-toegelaten middelen of geneesmiddelen voor andere dieren horen niet in de kast.

Organische zuren: mierenzuur, oxaalzuur en melkzuur

Mierenzuur

Mierenzuur is een van de weinige opties die ook mijten in gesloten broed kan bereiken, omdat de damp door het celdekseltje heen kan. Het kan daarom in de nazomer worden gebruikt, als er veel broed is. De werking hangt echter volledig af van de buitentemperatuur: bij grote hitte verdampt het snel en kan het leiden tot verlies van de moer en van open broed, bij koel weer werkt het onvoldoende. Behandel niet buiten het temperatuurbereik op het etiket en begin pas na het raadplegen van de weersverwachting.

Oxaalzuur

Oxaalzuur doodt alleen de mijten die op de bijen zitten. Het beste resultaat geeft het in de natuurlijke broedloze periode aan het begin van de winter, na een kunstmatige broedonderbreking of bij zwermen en pakketbijen. Een oplossing in suikerstroop wordt tussen de met bijen bezette ramen gedruppeld, of de kristallen worden met een speciaal apparaat verdampt. Binnen dezelfde winter steeds opnieuw druppelen schaadt de bijen.

Melkzuur

Melkzuur wordt als fijne nevel op de bijen op de ramen gesproeid. Omdat elk raam door je handen moet, is het praktisch bij zwermen, kunstzwermen en kleine volken; in grote bedrijven wordt het niet gebruikt.

Tegen organische zuren is tot nu toe geen blijvende resistentie gemeld en bij juist gebruik is het risico op blijvende residuen in honing en was laag. Daarom vormen ze de ruggengraat van elk goed programma.

Middelen op basis van thymol

Thymol is een vluchtige stof die ook in tijm voorkomt; het werkt doordat het in de kast verdampt. Het wordt meestal als gel, tablet of doordrenkte drager gebruikt, in een behandeling die enkele weken duurt. De werking hangt af van de temperatuur; bij koel weer schiet het tekort, bij grote hitte hindert het de bijen en kan het volk tijdelijk het broeden en de voeropname beperken. Omdat het geur en smaak in de honing kan achterlaten, wordt het niet gebruikt terwijl er een honingkamer op staat.

Synthetische acariciden: strips

Middelen met amitraz en pyrethroïden zijn meestal strips die tussen de ramen worden gehangen. Doordat de bijen de strip aanraken, verspreiden ze de werkzame stof door het volk; omdat de strip wekenlang in de kast blijft, worden mettertijd ook mijten gevangen die uit het gesloten broed komen.

• Plaatsing: De strips worden in het broednest gehangen, waar veel bijen zitten, in het aantal en op de afstand die het etiket aangeeft. Een strip aan een broedloos raam aan de rand krijgt te weinig contact met de bijen.
• Duur: Na afloop van de termijn op het etiket moeten de strips altijd worden verwijderd. Een vergeten, uitgewerkte strip betekent een voortdurende lage dosis voor de mijten en versnelt resistentie.
• Resistentie: Resistentie tegen pyrethroïden en amitraz is in veel delen van de wereld gemeld. Tau-fluvalinaat en flumethrin horen bij dezelfde groep; is er resistentie tegen de ene, dan werkt de andere meestal ook niet.
• Residuen: Sommige vetoplosbare stoffen (vooral pyrethroïden en coumafos) hopen zich op in was en komen via kunstraat weer in de kast terecht.

Welke middelengroep in welke periode?

Resistentiemanagement en regels voor residuen

1. Wissel de groep van de werkzame stof af. Herhaal niet jarenlang dezelfde groep; maak organische zuren een vast onderdeel van het programma.
2. Houd je aan de hoeveelheid, duur en temperatuurvoorwaarde op het etiket. Een te lage dosis doodt de gevoelige mijten en laat de resistente over.
3. Behandel niet terwijl er een honingkamer op staat of terwijl de honingdracht loopt; houd je aan de wachttijd op het etiket.
4. Behandel alle kasten op de stand in dezelfde periode; stem zo mogelijk af met naburige imkers.
5. Gebruik geen zelfgemaakte strips, veeartsenijmiddelen of niet-toegelaten mengsels. Dat is de meest voorkomende bron van residuen en resistentie.
6. Meet en noteer het resultaat: product, werkzame stof, datum, duur, kastnummer en telling voor en na.

Veiligheid, opslag en afval

• Persoonlijke beschermingsmiddelen: Organische zuren zijn bijtend; gebruik zuurbestendige handschoenen, een veiligheidsbril en bij verdampen een masker met een geschikt filter.
• Opslag: Bewaar de middelen in de originele verpakking, koel en droog, buiten bereik van kinderen en uit de buurt van levensmiddelen en voer. Gebruik geen middel waarvan de houdbaarheidsdatum is verstreken.
• Afval: Gooi gebruikte strips, pads en lege verpakkingen niet zomaar rond de kast, bij het huisvuil of op de grond; volg de afvoerinstructies op het etiket.
• Registratie: In veel landen is het verplicht bij te houden welke diergeneesmiddelen bij bijen worden gebruikt; deze registratie is tegelijk de enige manier om resistentie op te merken.