Stuifmeelvangers

Een stuifmeelval wordt behalve voor productie ook gebruikt als meet- en monitoringsinstrument: de hoeveelheid, kleur en samenstelling van het stuifmeel dat met korte, regelmatige tussenpozen wordt verzameld, laat zien op welke planten de bijen vliegen, hoe sterk de bron is en welk risico op bestrijdingsmiddelen er rond de bijenstand bestaat. Deze pagina legt uit hoe je een val voor monitoring kiest, hoe je de bemonstering standaardiseert en hoe je de resultaten interpreteert.

Waarvoor dient een stuifmeelval als monitoringsinstrument?

De vliegopening is een spiegel van de begroeiing rond de bijenstand. De klompjes die in de lade van de val vallen, zijn een concreet monster van waar de haalbijen die dag naartoe vlogen. Voor productie laat je een val dagenlang werken; voor monitoring volstaan korte, regelmatige bemonsteringsperioden. Zo verzamel je het hele jaar vergelijkbare gegevens, terwijl de eiwitaanvoer van het volk nauwelijks wordt beïnvloed.

• De stuifmeeldracht volgen: Laat zien in welke weken er veel en in welke weinig stuifmeel is; zo stel je de stuifmeelkalender van je eigen bijenstand op.
• De plantenbron bepalen: De kleur van de klompjes geeft een ruwe aanwijzing, microscopisch onderzoek geeft zekerheid.
• Standplaatsen vergelijken: De hoeveelheid en verscheidenheid van het stuifmeel dat volken op verschillende plekken in dezelfde periode verzamelen, wordt vergeleken.
• Residuen volgen: Stuifmeelmonsters zijn een van de meest geschikte materialen om in het laboratorium te onderzoeken aan welke gewasbeschermingsmiddelen de bijen zijn blootgesteld.

Welke stuifmeelval kies je voor monitoring?

Bij meten draait het vooral om vergelijkbaarheid. Belangrijker dan een hoog rendement is daarom dat de val elke keer op dezelfde manier werkt.

• Hetzelfde model: Gebruik op alle kasten die je vergelijkt hetzelfde type val met dezelfde gatmaat. Verschillende modellen strippen een verschillend aandeel stuifmeel af.
• Lade die volledig te legen is: Een lade met vlakke bodem zonder hoeken waarin stuifmeel achterblijft, die makkelijk uitschuift, zorgt dat je het monster volledig kunt nemen.
• Afscherming met gaas: Het fijne gaas boven de lade voorkomt dat de bijen bij het gevallen stuifmeel komen en het terughalen; zonder gaas valt de meting te laag uit.
• Aan/uit-mechanisme: Een val waarvan het rooster op de kast kan blijven en die kan worden uitgeschakeld, kan tussen de bemonsteringsdagen blijven zitten zonder het volk te storen.
• Bescherming tegen regen en zon: Een nat geworden of in de zon gelegen monster bederft; wegen en analyse worden onbetrouwbaar.

Hoe bemonster je stuifmeel stap voor stap?

1. Kies volken: Kies enkele gezonde volken van vergelijkbare sterkte, liefst met moeren van dezelfde leeftijd. Gegevens van één volk kunnen misleidend zijn.
2. Leg de planning vast: Laat de val bijvoorbeeld één dag per week werken, van 's ochtends tot 's avonds of precies 24 uur. Gebruik bij elke meting dezelfde duur.
3. Verzamel en weeg: Leeg de lade aan het eind van de periode en noteer het gewicht van het verse stuifmeel. Weeg dezelfde dag, op dezelfde weegschaal.
4. Neem een deelmonster: Meng het stuifmeel goed en neem een deelmonster van een vast gewicht; sorteer dat op kleur en weeg het aandeel van elke kleurgroep.
5. Houd gegevens bij: Noteer datum, tijdvak, weer (temperatuur, wind, neerslag), volksnummer en de waargenomen bloei.
6. Vries het analysemonster in: Het deel voor het laboratorium gaat in een schoon, geëtiketteerd bakje, wordt direct ingevroren en wordt zonder onderbreking van de koudeketen afgeleverd.
7. Schakel de val uit: Na de bemonstering wordt de val uitgeschakeld; het volk brengt zijn stuifmeel weer normaal binnen.

Hoe interpreteer je de resultaten van stuifmeelmetingen?

Een val strijkt niet al het binnenkomende stuifmeel af, maar een wisselend deel. Dat aandeel hangt af van het model van de val, het bijenras, de grootte van de klompjes en de toestand van het volk. De metingen geven daarom niet de totale stuifmeelaanvoer van het volk weer, maar wel zinvolle vergelijkingen die met dezelfde opstelling zijn gedaan.

Hoe neem je een stuifmeelmonster voor residuonderzoek?

Bijen kunnen stuifmeel meebrengen van bespoten planten in hun vlieggebied. Als er tijdens spuitperioden volksverliezen of massale bijensterfte voor de kast optreden, is een vers stuifmeelmonster waardevol bewijs bij het onderzoek naar blootstelling.

• Gebruik een bakje dat voedselveilig is, niet eerder met chemicaliën in aanraking is geweest en kan worden geëtiketteerd.
• Houd de monsters per volk en per datum apart; meng ze niet.
• Vries het monster direct in; een monster dat op kamertemperatuur blijft staan, bederft en geeft analysefouten.
• Neem zo nodig ook dode bijen en raatmonsters in aparte bakjes; meld massale sterfte bij de officiële veterinaire dienst.

Verzwakt monitoring het volk?

Bemonstering in korte perioden heeft geen merkbaar effect op het volk, omdat de val maar een paar uur of een dag werkt. Toch moet je bij zwakke en pas gesplitste volken, en in voor stuifmeel kritieke perioden zoals het vroege voorjaar en de nazomer, minder vaak bemonsteren. De val voor monitoring voortdurend aan laten staan is overbodig en vermindert de broedproductie.

Veelgemaakte fouten

• Verschillende modellen vallen vergelijken: Je weet dan niet of het verschil door de val of door de omgeving komt.
• De bemonsteringsduur veranderen: Gegevens van de ene dag 6 uur en de andere dag 24 uur zijn niet te vergelijken.
• Kleur als zekere soortinformatie beschouwen: Kleur is slechts een aanwijzing.
• Het analysemonster laten staan: Resultaten voor residuen en microbiologie verliezen hun betekenis.
• Het weer niet noteren: Een lage waarde op een regenachtige dag kan voor schaarste worden aangezien.