Hulpmiddelen voor varroatelling

Hulpmiddelen voor het tellen van varroa zijn eenvoudige uitrustingsstukken om de besmettingsgraad van een volk met de mijt Varroa destructor te meten: onderlegger (varroalade), uitwasbeker, poedersuikerpot, maatbeker, ontzegelvork en loep. Een telling met het juiste hulpmiddel en steeds dezelfde methode laat zien of ingrijpen nodig is en of een behandeling heeft gewerkt. Deze pagina stelt de hulpmiddelen voor; de methoden en drempels in detail staan op de pagina Varroamonitoring: methoden en drempels.

Welke hulpmiddelen heb je nodig om varroa te tellen?

Om te beginnen is geen dure opstelling nodig. Een typische telset om bij de kast betrouwbare resultaten te krijgen, bestaat uit:

• Onderlegger (varroalade): Een witte plaat die onder de gazen bodem wordt geschoven en de vallende mijten opvangt.
• Uitwasbeker: Een dubbele beker met deksel en een zeef erin, om bijen uit te wassen in alcohol of water met afwasmiddel.
• Poedersuikerpot: Een pot met een gazen deksel; om te tellen zonder de bijen te doden.
• Maatbeker: Om elke keer dezelfde hoeveelheid van ongeveer 300 bijen te nemen (ongeveer 120 ml, iets meer dan een half waterglas).
• Brede kom of bak: Om de bijen van het raam af te schudden en in een hoek te verzamelen.
• Ontzegelvork: Om gesloten darrenbroed open te maken en de poppen te bekijken.
• Witte bak, zeef, loep en zaklamp: Om de mijten zichtbaar te maken en te tellen.
• Logboek of app: Om datum, kast, methode en resultaat te noteren.

Onderlegger: de natuurlijke val volgen

De onderlegger is een meestal witte kunststof of geverfde metalen plaat die onder de gazen bodem wordt geschoven. Mijten vallen vanzelf of na een behandeling naar beneden; het gaas voorkomt dat de bijen bij de plaat komen. Als de plaat met een dun laagje olie, vaseline of een kleeflaag wordt bedekt, waaien de mijten niet weg en worden ze niet door mieren weggesleept.

• Bij het kiezen: Hij moet zonder kieren onder de bodem passen en makkelijk in en uit te schuiven zijn; een ruitjespatroon maakt het tellen eenvoudiger.
• Gebruik: Laat hem een paar dagen liggen, tel de gevallen mijten en deel door het aantal dagen; zo krijg je de gemiddelde dagelijkse mijtenval.
• Beperking: De val hangt sterk af van volksgrootte, hoeveelheid broed en seizoen. Hij is goed om een trend te volgen en het effect van een behandeling te zien; als enige basis voor een behandelbeslissing is hij zwak.

Hoe herken je een mijt op de onderlegger?

Naast mijten verzamelen zich op de plaat ook wassnippers, stuifmeelklompjes, stukjes bij en uitwerpselen. Het varroavrouwtje is een roodbruin, dwars-ovaal, glanzend korreltje van ongeveer 1–2 mm met een gladde rand; ligt het op zijn rug, dan zie je de pootjes. Verwar het niet met lichte wassnippers en geel-oranje stuifmeelklompjes. Een loep of de zoomfunctie van een telefooncamera helpt veel.

Uitwasbeker: de betrouwbaarste telling

De uitwasbeker bestaat uit twee in elkaar passende delen: de zeef in het bovenste deel houdt de bijen tegen, de mijten gaan met de vloeistof naar het doorzichtige onderste deel. Ongeveer 300 bijen worden minstens een minuut geschud in alcohol of water met afwasmiddel; de mijten worden geteld en het aantal wordt door drie gedeeld, zo krijg je het aantal mijten per 100 bijen. De bemonsterde bijen gaan dood; daartegenover staat dat deze methode het nauwkeurigste en best herhaalbare resultaat geeft.

• Bij het kiezen: Praktisch zijn bekers met een doorzichtig onderste deel, een goed sluitend deksel, een zeef waar bijen niet door kunnen maar mijten gemakkelijk wel, en een maatstreep voor 300 bijen.
• Zelfgemaakt: Kan ook met twee plastic bakjes met deksel en een gazen zeef; belangrijk is dat je elke keer hetzelfde volume bijen neemt.
• Tip: Was je de bijen een tweede keer, dan vang je ook de mijten die bij de eerste wasbeurt zijn ontsnapt.

Poedersuikerpot: tellen zonder de bijen te doden

In een pot met gazen of geperforeerd deksel gaan ongeveer 300 bijen; er wordt poedersuiker op gedaan en de pot wordt ongeveer een minuut lang voorzichtig rondgedraaid. Na een paar minuten wachten wordt de pot omgekeerd en boven een witte bak uitgeschud; de mijten vallen samen met de suiker naar beneden. Een beetje water lost de suiker op en maakt de mijten zichtbaar; de bijen gaan terug in de kast.

Deze methode vangt iets minder mijten dan uitwassen met alcohol en bij vochtig weer klontert de suiker, waardoor het rendement daalt. Voor wie de bijen niet wil doden, is het een redelijke keuze; gebruik wel steeds dezelfde methode, anders zijn de resultaten niet vergelijkbaar.

Bemonsteringshulpmiddelen: de juiste bijen nemen

Hoe nauwkeurig de telling is, hangt af van waar het monster vandaan komt. De meeste mijten zitten op voedsterbijen; daarom wordt het monster genomen van een raam met open broed. Controleer eerst of de moer niet op het raam zit, schud de bijen in een brede kom, tik zachtjes tegen de kom zodat de bijen zich in een hoek verzamelen, en schep ze op met de maatbeker.

Ontzegelvork: darrenbroed openen

Varroa geeft de voorkeur aan darrenbroed, omdat dat langer gesloten blijft. De ontzegelvork wordt in gesloten darrenbroed in het stadium met roze ogen gestoken en in één beweging uitgetrokken; roodbruine mijten op de witte poppen zijn dan goed te zien. Er worden zo'n honderd cellen geopend en genoteerd in hoeveel ervan mijten zitten. Het is een snel hulpmiddel voor vroege waarschuwing; het resultaat is niet om te rekenen naar mijten per 100 bijen en het werkt niet in perioden zonder darrenbroed.

De hulpmiddelen vergeleken

Onderhoud, hygiëne en veelgemaakte fouten

• Reiniging: Schraap en was de onderleggers na elke aflezing; vernieuw de olie- of kleeflaag. Spoel de uitwasbeker en de zeven af en laat ze drogen.
• Hygiëne: Maak kom en bakjes die je bij een kast met vermoedelijke ziekte hebt gebruikt schoon, voordat je naar een andere kast gaat.
• Consistentie: Gebruik dezelfde maatbeker, dezelfde methode en hetzelfde aantal dagen.
• Fout: Een monster uit de honingkamer of van een raam zonder broed nemen geeft een te laag resultaat.
• Fout: Eén kast tellen en dat voor de hele bijenstand laten gelden; elk volk moet apart worden gemeten.
• Fout: Na een behandeling niet opnieuw tellen; resistentie merk je alleen door voor en na te vergelijken.