Raat uitbouwen

Raat uitbouwen (raten laten bouwen) is het proces waarbij honingbijen de kunstraat in een raam met zelf afgescheiden was uitbouwen tot bruikbare raat. Uitgebouwde raat is een van de waardevolste bezittingen van de imker; op het juiste moment laten uitbouwen, oude raten regelmatig vernieuwen en ze in opslag beschermen zijn de drie hoofdtaken van raatbeheer.

Waarom is uitgebouwde raat zo waardevol?

Bijenwas wordt afgescheiden door de wasklieren aan de onderkant van het achterlijf van jonge werkbijen, en de productie kost veel energie. Om één kilo was te maken moeten de bijen enkele kilo's honing of nectar verbruiken; in de literatuur wordt meestal 6–8 kg genoemd, maar de schattingen lopen uiteen.

Daarom levert kant-en-klaar uitgebouwde raat tijdens de dracht direct opbrengst op: de bijen hoeven niet te bouwen, ze vullen meteen. Tegelijk levert een goed en regelmatig uitgebouwde raat de werkstercellen waarin de koningin kan leggen.

Wanneer bouwen bijen raat?

Bijen maken alleen was als bepaalde voorwaarden samenkomen:

• Nectardracht: Er moet regelmatig nectar of siroop binnenkomen. Zonder dracht bouwt het volk geen raat.
• Veel jonge bijen: De wasklieren zijn het best ontwikkeld bij werkbijen van ongeveer 12–18 dagen oud. Een bijenrijk, groeiend volk bouwt sneller.
• Temperatuur: Was is alleen in een warme omgeving te bewerken; tijdens het bouwen vormen de bijen kettingen (bouwtrossen) om de temperatuur te verhogen.
• Behoefte aan ruimte: Het volk moet ruimte nodig hebben om voorraad op te slaan of eitjes te leggen.

Kunstraat geven zonder dracht heeft geen zin; de bijen laten het liggen, knagen eraan of bewerken alleen de randen.

Hoe zet je kunstraat in?

Kunstraat vlak en strak inzetten is geen detail, maar de kern van het werk. Losse of scheef ingezette kunstraat wordt scheef uitgebouwd; scheve raten maken het onmogelijk ramen onderling uit te wisselen, en daarmee verdwijnt het hele voordeel van een kast met losse ramen.

1. Het raam bedraden: Trek roestvrij draad door de gaatjes in de zijlatten van het raam en span het. Strak draad draagt de kunstraat en voorkomt dat de raat bij het slingeren uitbreekt.
2. De kunstraat plaatsen: De kunstraat wordt in de gleuf of groef van de bovenlat gezet; tussen de randen en de onderlat blijft een paar millimeter ruimte, omdat was uitzet als het warm wordt.
3. Het draad in de was inbedden: Het draad wordt met een verwarmd inbedwieltje of een elektrisch inlaatapparaat in de kunstraat gesmolten.
4. Controleren: Houd het raam tegen het licht; de kunstraat moet vlak zijn, zonder golven, en stevig aan het draad vastzitten.

Manieren om het uitbouwen te bevorderen

• Tussen uitgebouwde raten hangen: Kunstraat tussen twee uitgebouwde raten zetten de bijen aan het bouwen en houdt de raat vlak.
• Dicht bij het broednest geven: In de warme zone gaat het bouwen sneller; maar hang in een koude periode geen kunstraat midden in het broednest, zodat het broed niet wordt gesplitst.
• Licht bijvoeren bij een zwakke dracht: Dunne siroop wekt de indruk van een nectardracht en stimuleert de wasproductie.
• Niet te veel tegelijk geven: Meer kunstramen dan het volk aankan, worden half uitgebouwd of scheef gebouwd. Geef ze een voor een of per twee.
• Gebruik maken van sterke volken: Tijdens de dracht bouwen sterke volken veel kunstramen snel uit; deze ramen kunnen daarna over zwakke volken worden verdeeld.

Hoe voorkom je scheve raten en wildbouw?

Ruimten die groter zijn dan de natuurlijke doorgang die bijen tussen hun raten laten (bijenruimte, ongeveer 6–9 mm), vullen ze met raat, en kleinere ruimten met propolis. Daarom:

• Laat in een bak geen ramen ontbreken; zet de ramen netjes tegen elkaar.
• Hang een leeg raam zonder kunstraat tussen uitgebouwde raten, zodat de bijen recht bouwen.
• Merk een raat die scheef wordt gebouwd vroeg op en corrigeer of verwijder hem.

Wanneer vernieuw je oude raten?

Raat waarin broed wordt grootgebracht, wordt na verloop van tijd donker. Elke broedgeneratie laat een cocon in de cel achter; de cellen worden nauwer, de raat wordt donker en er hopen zich ziekteverwekkers en residuen van bestrijdingsmiddelen in op. Het regelmatig vernieuwen van de broedraten is daarom een van de effectiefste hygiënemaatregelen die een imker kan nemen.

• Gangbare maatstaf: Elk jaar wordt ongeveer een derde van de broedraten vernieuwd; zo blijft geen enkele raat langer dan een paar jaar in de kast.
• Prioriteit: Donkere raten die geen licht meer doorlaten, raten met veel darrencellen en gebroken of scheve raten gaan er als eerste uit.
• Werkwijze: In het voorjaar worden oude raten, zodra het broed eruit is, naar de rand geschoven en daarna uit de kast gehaald; in hun plaats komt, samen met de dracht, kunstraat.
• Wascyclus: Uitgenomen raten worden omgesmolten; kunstraat laten maken van je eigen schone dekselwas doorbreekt de kringloop van residuen.

Darrenraam (snijraam)

In een raam zonder kunstraat of met een halve strook kunstraat bouwen de bijen vrij en maken ze meestal darrencellen. Omdat de varroamijt een voorkeur heeft voor darrenbroed, wordt het broed in dit raam na het verzegelen en vóór het uitlopen van de darren uitgesneden en weggegooid. Dit is een praktische methode die helpt het mijtgetal zonder chemische middelen te verlagen.

De timing is cruciaal: Wordt het gesloten darrenbroed niet op tijd uitgesneden, dan lopen de mijten samen met de darren uit en werkt de methode averechts: het mijtgetal stijgt.

Hoe bewaar je uitgebouwde raten?

Raten die buiten de kast worden bewaard, worden vooral bedreigd door de wasmot. Wasmotlarven vernielen vooral donkere raten waarin broed is grootgebracht en waarin stuifmeel zit, in korte tijd met gangen en spinsel.

• Kou: De wasmot kan zich in de kou niet ontwikkelen. Raten een à twee dagen in een diepvriezer leggen doodt alle stadia; bewaar ze daarna op een afgesloten plek waar de mot niet bij kan.
• Licht en lucht: Raten op een lichte, luchtige plek met ruimte ertussen ophangen maakt het de mot moeilijk zich te vestigen.
• Sorteren: Bewaar donkere broedraten niet lang in opslag; die worden het meest aangetast. Lichte honingraten lopen minder risico.
• Geen chemicaliën: Naftaleen en vergelijkbare middelen laten residuen achter in was en honing; gebruik ze niet.