Moerloosheid

Een zwerm scheppen is het opvangen van een honingbijenzwerm die de kast heeft verlaten en als tros aan een tak, hek of muur hangt, in een kist, om hem daarna in een kast te huisvesten. Een pas neergestreken zwerm is meestal rustig; met de juiste uitrusting, op het juiste moment en met een paar eenvoudige stappen kun je een weggevlogen volk terugwinnen of een nieuw volk verkrijgen.

Wat is een zwerm en waarom is hij rustig?

Zwermen is de natuurlijke manier waarop een honingbijenvolk zich voortplant: de oude koningin en een deel van de werksters verlaten de kast om een nieuw nest te stichten, terwijl in de oude kast moerdoppen en jonge bijen achterblijven. De eerste, grote zwerm heet de voorzwerm (hoofdzwerm), de volgende heten tweede zwerm of nazwermen; die zijn kleiner en hebben meestal een onbevruchte (maagdelijke) koningin bij zich.

Bijen die gaan zwermen, vullen voor hun vertrek hun honingmaag. Ze hebben ook geen broed en geen raten te verdedigen. Daarom is een pas neergestreken zwerm meestal de zachtaardigste bijenmassa die je in de imkerij tegenkomt. Heeft de zwerm echter dagenlang honger geleden of is hij nat geregend, dan neemt die rust af.

Waar streekt een zwerm neer en hoe lang blijft hij hangen?

Na het uitvliegen streekt de zwerm meestal neer aan een tak van een boom in de buurt, in een struik, aan een hek of een muur. Van daaruit zoeken spurbijen een geschikte nestplaats en maken hun vondst met een dans aan de andere bijen bekend. Dit wachten kan enkele uren tot enkele dagen duren; de meeste zwermen vertrekken nog dezelfde dag of de volgende dag.

Zie je een zwerm, dan moet je dus snel handelen. Het zwermseizoen verschilt per streek, maar valt meestal aan het eind van het voorjaar en begin van de zomer; de meeste zwermen komen rond het middaguur op warme, zonnige dagen uit.

Benodigdheden om een zwerm te scheppen

• Zwermkist of aflegerkast: Een geventileerde kist met een goed sluitend deksel, of een kleine kast met ramen erin.
• Beschermende kleding: Een imkerkap (sluier) en handschoenen moet je altijd bij je hebben, ook als de zwerm rustig lijkt.
• Bijenborstel of veer: Om bijen die je niet kunt afschudden voorzichtig in de kist te vegen.
• Wit laken of doek: Om de kist op de grond te zetten en de bijen naar de ingang te laten lopen.
• Snoeischaar en ladder: Om takken op een geschikte hoogte af te knippen; werken op hoogte brengt een eigen risico mee.
• Plantenspuit: Een beetje water vernevelen kan het opvliegen van de bijen verminderen.

Hoe schep je een zwerm? Stap voor stap

1. Beoordeel de situatie: Controleer de hoogte van de zwerm, de stevigheid van de ondergrond, mensen en verkeer in de omgeving. Begin niet aan een zwerm op een gevaarlijke plek.
2. Houd de kist direct onder de tros: Hoe dichterbij de kist, hoe meer bijen erin vallen.
3. Schud de tak met één stevige ruk: Het grootste deel van de tros valt in de kist. Sluit de kist niet meteen, maar dek hem losjes af.
4. Zet de kist in de schaduw, dicht bij de plek van de tros: Laat de ingang open en kijk een paar minuten toe.
5. Lees het gedrag van de bijen: Staan de bijen bij de ingang te waaieren (sterzelen, met opgeheven achterlijf) en lopen ze naar binnen, dan zit de koningin erin. Verlaten de bijen de kist en keren ze terug naar de oude tak, dan is de koningin buiten gebleven; herhaal het scheppen.
6. Wacht tot de avond: Sluit de kist in de schemering, als de haalbijen en de verspreide bijen naar binnen zijn gegaan, en vervoer hem dan.

Bij een zwerm op de grond of in een lage struik kan het volstaan de kist direct boven of naast de tros te zetten en een laken als loopplank naar de ingang te leggen; zodra de koningin naar binnen gaat, lopen de bijen er vanzelf achteraan.

De zwerm in een kast huisvesten

1. Maak de kast klaar: In de kast moeten ramen met kunstraat of uitgebouwde raat hangen. Omdat een zwerm jonge bijen meebrengt die klaar zijn voor wasproductie, bouwt hij kunstraat snel uit.
2. Schud de bijen erin: Schud de zwerm in de kast, of leeg hem op een doek voor de kast en laat de bijen naar de vliegopening lopen.
3. Geef een raam met open broed: Een raam met open broed uit een ander, gezond volk vermindert duidelijk de kans dat de zwerm de kast verlaat.
4. Verklein de vliegopening en bescherm de kast tegen roverij.
5. Voer na een paar dagen: De zwerm gebruikt de honing uit zijn honingmaag eerst om raat te bouwen. Is er geen dracht, geef dan na een paar dagen dunne siroop.
6. Laat hem met rust: Open de kast de eerste week niet; controleer daarna op eitjes en regelmatige raatbouw.

Zwermen vangen met een zwermval

Een zwermval (lokkast) is een lege kast die in het zwermseizoen op een geschikte plek wordt opgehangen, zodat spurbijen hem als nestplaats kiezen. De imker vangt de zwerm niet; de zwerm komt zelf en vestigt zich.

• Volume: Een kist van ongeveer het volume van een standaardbroedkamer benadert de holte die bijen verkiezen.
• Geur: Een oude, ziektevrije raat of een raam erin vergroot de aantrekkingskracht. Neem geen raat uit zieke volken.
• Plaats: Kies een schaduwrijke plek een paar meter boven de grond, met een goed zichtbare vliegopening.
• Controle: Controleer de val eens per week; zet een zwerm die zich heeft gevestigd binnen enkele dagen over in een kast met ramen.

Gezondheidscontrole van een gevangen zwerm

Een gevangen zwerm komt vaak van onbekende herkomst. Voordat je hem bij je eigen bijenstand voegt:

• Houd hem apart: Houd hem zo mogelijk een paar weken ter observatie op een aparte plek, uit de buurt van de bijenstand.
• Controleer het broed: Zoek zodra het eerste broed verzegeld is naar tekenen van vuilbroed, kalkbroed en een onregelmatig broedbeeld.
• Kijk naar de varroabesmetting: Omdat de zwerm zonder broed komt, zitten alle mijten op volwassen bijen. Deze periode is het gunstigste moment voor een behandeling met een toegelaten varroamiddel; behandel voordat het eerste broed verzegeld wordt.
• Verplaats geen raten en ramen: Geef geen ramen uit dit volk aan andere kasten tot je zeker bent van de gezondheid ervan.

Veiligheid en verantwoordelijkheid

• Vraag toestemming voordat je een zwerm op andermans terrein schept.
• Houd omstanders op afstand, vooral kinderen en mensen met een bijenallergie.
• Werk niet alleen op een ladder; korte takken afknippen en omlaag brengen is veiliger dan op hoogte schudden.
• Wil je zwermmeldingen afhandelen, neem dan contact op met je lokale imkervereniging of gemeente; dat levert volken op en versterkt het aanzien van de imkerij in de samenleving.