Zwermen voorkomen

Zwermverhindering (zwermbeheersing) omvat alle maatregelen die bedoeld zijn om het splitsen van een honingbijenvolk, waarbij een deel van de bijen met de oude koningin de kast verlaat, uit te stellen, te beperken of om te zetten in een aflegger onder controle van de imker. Zwermen is de natuurlijke voortplantingsdrang van het volk en is niet helemaal uit te schakelen; maar met op tijd ruimte geven, een jonge koningin en regelmatige controle valt het grotendeels te beheersen.

Waarom gaat een volk zwermen?

Zwermen is de manier waarop een honingbijenvolk zich vermeerdert. De zwermvoorbereidingen beginnen als het volk sterk en bijenrijk wordt, jonge bijen werkloos raken en het feromoon van de koningin niet meer overal in de kast genoeg doordringt. De belangrijkste aanleidingen:

• Ruimtegebrek: De koningin vindt geen lege cellen meer om in te leggen en het wordt krap in de kast.
• Oude koningin: Met de leeftijd neemt het koninginnenferomoon af; bij volken met een koningin ouder dan twee jaar neemt de zwermneiging duidelijk toe.
• Overschot aan jonge bijen: Veel jonge voedsterbijen die geen broed te verzorgen hebben.
• Warme, benauwde kast: Kasten in de zon met onvoldoende ventilatie.
• Erfelijkheid: Sommige bijenlijnen en -rassen zwermen gemakkelijker dan andere.

Hoe herken je zwermvoorbereidingen?

Het betrouwbaarste teken zijn moerdoppen. In het voorjaar is het normaal om lege speeldoppen (dopbeginsels) in de volken te zien; waar het om gaat, is of er een eitje of larve in zit.

• Zwermdoppen: Meestal talrijk en op een rij langs de onder- en zijranden van de raat.
• Doppen van stille moerwisseling: Weinig in aantal (meestal één tot drie) en midden op het raatoppervlak. Het volk vervangt zijn koningin; dit is geen teken van zwermen.
• Andere tekenen: De koningin legt minder, er wordt verse nectar in het broednest opgeslagen en de bijen hangen lusteloos voor de kast.

Methoden om zwermen te voorkomen (voordat de voorbereiding begint)

Op tijd ruimte geven

Ruimtegebrek is de sterkste aanleiding. Ruimte moet worden gegeven voordat het krap wordt; een nieuwe bak geven als de bestaande bak voor ongeveer driekwart vol is, is het gangbare criterium. Details staan op de pagina Uitbreiden en ruimtebeheer.

Kunstraat laten uitbouwen

Jonge bijen werk geven vermindert de zwermdruk. Tijdens de dracht een voor een kunstramen aan de rand van het broednest geven, zet de jonge bijen aan het werk en geeft de koningin nieuwe legruimte.

Gesloten broed wegnemen

Een of twee ramen met gesloten broed uit een sterk volk nemen en vervangen door lege uitgebouwde raat of kunstraat vermindert de drukte in de kast. De uitgenomen ramen worden aan zwakke volken gegeven, die daardoor ook sterker worden. Eén handeling, twee voordelen.

Jonge koningin

Volken met een jonge koningin vertonen duidelijk minder zwermneiging. De koningin elke één à twee jaar regelmatig vervangen is het duurzaamste middel in het zwermbeheer.

Ventilatie en schaduw

Een warme, benauwde kast lokt zwermen uit. De vliegopening tijdens de dracht volledig openen, voor bovenventilatie zorgen en schaduw bieden tegen de middagzon zijn eenvoudige maar effectieve maatregelen.

Wat doe je als de zwermvoorbereiding al begonnen is?

Heeft het volk doppen met eitjes of larven aangezet, dan is alleen ruimte geven meestal niet meer genoeg. Op dit punt is het veel betrouwbaarder om de splitsing zelf als imker uit te voeren dan te proberen het volk tegen te houden.

Kunstzwerm

1. De oude kast wordt een stukje opzij gezet.
2. Op de oude plek komt een nieuwe kast met kunstraat; daarin gaan de koningin en een raam broed (zonder doppen).
3. Omdat de haalbijen naar de oude plek terugkeren, wordt de nieuwe kast snel zo sterk als een zwerm.
4. In de oude kast blijven de doppen en de jonge bijen achter; daar laat je één goede dop staan en wordt een nieuwe koningin grootgebracht.

Zo wordt de zwermdrang van het volk bevredigd. Bovendien ontstaat in de oude kast een natuurlijke broedloze periode, wat een gunstig venster voor varroabestrijding oplevert.

Splitsen

Het volk wordt verdeeld in een moerrijk en een moerloos deel (met doppen), of er wordt uit het sterke volk een kleine aflegger gemaakt met een paar ramen bijen en broed. Voor een imker die meer volken wil, wordt de zwermdruk zo een kans.

Demaree-methode

De koningin blijft beneden in een broedkamer met kunstraat of lege raten; de broedramen gaan boven het koninginnenrooster, naar de bovenste bak. Zo wordt de drukte gespreid zonder het volk te splitsen, en gaat het volk als één sterk volk de dracht in. Doppen die in de bovenbak worden aangezet, worden een paar dagen later gecontroleerd en uitgebroken. De methode vraagt ervaring.

Timing van het zwermen en controle-interval

Van het eitje in de moerdop tot de verzegelde dop duurt het ongeveer acht dagen, en de voorzwerm vertrekt meestal als de eerste dop wordt verzegeld. De nieuwe koningin loopt ongeveer 16 dagen na het eitje uit.

Daarom mag het controle-interval in het zwermseizoen niet langer zijn dan zeven dagen. Een imker die om de tien dagen kijkt, kan de voorbereiding van eitje tot verzegelde dop en de zwerm tussen twee controles in missen.

Methoden die niet werken of alleen niet genoeg zijn

Alleen moerdoppen uitbreken

Heeft het volk eenmaal besloten te zwermen, dan zet het nieuwe doppen aan in plaats van de uitgebroken doppen. Het symptoom wegnemen zonder de oorzaak aan te pakken verhoogt alleen de controlelast, en vaak zorgt één over het hoofd geziene dop toch voor een zwerm. Heeft het volk bovendien al gezwermd nadat alle doppen zijn uitgebroken, dan kan het moerloos worden. Doppen breken heeft alleen zin in combinatie met een ingreep zoals ruimte geven, broed wegnemen of splitsen.

De vleugel van de koningin knippen

Vleugelknippen voorkomt het zwermen niet; het verhindert alleen dat de oude koningin met de zwerm wegvliegt. De zwerm vertrekt, de koningin kan niet vliegen, valt op de grond en gaat meestal verloren; de bijen keren terug naar de kast en kunnen zodra de eerste nieuwe koningin uitloopt, met haar zwermen. Vleugelknippen is alleen een maatregel om tijd te winnen, in combinatie met regelmatige controle.