Ziekten van volwassen bijen

Ziekten van volwassen bijen laten zich niet zoals broedziekten in de raat zien; vaak verzwakt het volk ongemerkt. De weg naar de diagnose bestaat uit het samen lezen van enkele aanwijzingen voor de kast en op de ramen, het meten van het varroaniveau en zo nodig het insturen van een bijenmonster naar het laboratorium. Deze pagina stelt de groep voor; de details van elke ziekte staan op de eigen pagina.

Hoe pak je het aan?

1. Kijk eerst voor de kast. Zijn er kruipende, trillende, niet-vliegende of dode bijen? Hoeveel, op welk tijdstip, bij één kast of bij allemaal?
2. Bekijk daarna de bij van dichtbij. Vleugelvorm, opgezwollen achterlijf, haarloos glanzend lichaam, ontlastingsvlekken.
3. Meet de varroa. De meeste problemen bij volwassen bijen beginnen of verergeren door varroa en de virussen die ze overdraagt.
4. Kijk naar de omgeving. Gaat het om één kast of om de hele bijenstand? Begon het overal tegelijk, denk dan aan vergiftiging.
5. Stuur bij twijfel een monster in. Nosema, amoebe en tracheeënmijt zijn alleen met de microscoop te onderscheiden.

De belangrijkste ziekten in deze groep

• Nosema (Nosema apis en Nosema ceranae; in de nieuwe indeling Vairimorpha): Een schimmelachtige parasiet die de middendarm aantast. N. apis verloopt in het voorjaar met ontlastingsvlekken, N. ceranae het hele jaar door met een verzwakking zonder symptomen.
• Amoebeziekte (Malpighamoeba mellificae): Vestigt zich in de buizen van Malpighi; komt meestal samen met nosema voor en is in het veld niet te onderscheiden.
• Vleugelmisvormingsvirus (DWV): Wordt door varroa overgedragen; bijen met verschrompelde, korte vleugels.
• Chronische bijenverlamming (CBPV): Trillende, niet-vliegende bijen met een opgezwollen achterlijf of haarloze, glanzend zwarte bijen; hopen dode bijen voor de kast.
• Virusgroep van de acute bijenverlamming (ABPV, KBV, IAPV): Snelle sterfte van volwassen bijen in volken met veel varroa; geen specifiek kenmerk in het veld.
• Tracheeënmijt (Acarapis woodi): Een microscopisch kleine mijt die in de ademhalingsbuizen leeft; verzwakking in de winter. De details staan in het hoofdstuk Bijenmijten.
• Septikemie: Vermeerdering van bacteriën in het bloed; zeldzaam, verband met vochtige omstandigheden. De dode bij rot snel en de lichaamsringen laten gemakkelijk los.
• Volksinstorting: Het verdwijnen van bijen zonder dode bijen achter te laten; op de eigen pagina staat een handleiding voor sectie.

Van symptoom naar mogelijke oorzaak

Monster voor het laboratorium

Bij de meeste ziekten van volwassen bijen wordt de definitieve diagnose gesteld met de microscoop of een laboratoriumanalyse. Voor nosema en amoeben wordt meestal een monster van ongeveer 30 oudere bijen (haalbijen) gevraagd, verzameld bij het vlieggat; voor virussen en vergiftiging wordt het monster ingevroren. Vraag vóór het insturen welk aantal en welke manier van bewaren het laboratorium wil, en noteer het kastnummer en de datum.

Seizoenskalender

Algemene maatregelen

• Houd de varroa onder controle: dat is de basis van de gezondheid van volwassen bijen.
• Vernieuw de raten regelmatig: sporen en cysten hopen zich op in oude raat met vlekken.
• Houd de kast droog: ventilatie, een lichte helling naar voren, een zonnige standplaats.
• Voer goed: gevarieerd stuifmeel, voldoende en geschikt wintervoer.
• Zorg voor schoon water.
• Koop geen volken, moeren of raten van onbekende herkomst.
• Gebruik niet op eigen houtje antibiotica of niet-toegelaten middelen: voor nosema en amoeben is er in veel landen geen toegelaten middel; zulke experimenten laten residuen achter en verbergen het probleem.