Vergiftiging door bestrijdingsmiddelen

Vergiftiging door landbouwgif (gewasbeschermingsmiddelen) uit zich meestal na een bespuiting in de buurt in plotseling grote aantallen vers gestorven bijen voor de kast en treft meerdere kasten op de bijenstand tegelijk. Tegen vergiftiging bestaat geen middel: het komt erop aan alles vast te leggen, een monster van vers gestorven bijen te nemen en in te vriezen, meteen melding te doen bij de officiële veterinaire dienst en de volken van schoon water en voedsel te voorzien.

Hoe raken bijen vergiftigd?

Insectendodende middelen (insecticiden) zijn voor bijen de gevaarlijkste groep. De meeste schimmel- en onkruidbestrijdingsmiddelen zijn op zichzelf minder giftig; sommige fungiciden kunnen de giftige werking echter duidelijk versterken wanneer ze samen met bepaalde insecticiden worden gebruikt. De bij komt op de volgende manieren met het middel in aanraking:

• Rechtstreeks bespoten worden: Het middel komt terecht op een haalbij die op een bloem werkt; zo ontstaan de meest plotselinge en massale sterfgevallen.
• Residuen in de bloem: Nectar en stuifmeel van het bespoten gewas of van de bloeiende onkruiden eronder.
• Drift door de wind: Middel dat van een naburig perceel naar de bijenstand, waterbronnen en bloeiende plekken wordt gewaaid.
• Zaaien van behandeld zaad: Stof met het middel dat bij het zaaien opwaait.
• Verontreinigd water: Water uit bakken waarin het middel is aangemaakt, uit plassen of van druppels op het plantoppervlak.
• Stuifmeel dat naar de kast wordt gebracht: Stuifmeel met residuen wordt in de raten opgeslagen; het kan voedsterbijen en broed ook weken later nog treffen.

Hoe herken je het?

Plotselinge (acute) vergiftiging

• Plotseling grote aantallen vers gestorven bijen voor de kast en op de vliegplank; de meeste doden zijn haalbijen
• Trillende, stuiptrekkende bijen die op hun rug blijven liggen en kruipen zonder te kunnen vliegen
• Bijen die met uitgestoken tong zijn gestorven; bij sommige middelen nat ogende bijen die hebben overgegeven
• Meerdere kasten op dezelfde dag getroffen, vaak de sterkste volken (een volk met veel haalbijen lijdt meer schade)
• Een nerveus en agressief volk
• Kort daarvoor is er in de omgeving gespoten

Vertraagde of sluipende vergiftiging

• Sterfte in het broed dat met stuifmeel met residuen wordt gevoed, hagelschotbroed
• Verstoring van het oriëntatie- en verzamelvermogen van haalbijen; bijen die de kast niet terugvinden
• Het aantal bijen slinkt in enkele weken, problemen met de moer

Sluipende effecten zijn met het oog niet te onderscheiden; ze worden gemakkelijk met andere oorzaken verward en het verband kan alleen met een residuanalyse worden gelegd.

Verschil met vergelijkbare situaties

Wat moet je doen bij een vermoeden van vergiftiging?

1. Leg het meteen vast. Fotografeer of film de dode bijen voor de kast, de getroffen kasten en, indien van toepassing, het bespoten perceel zo dat de datum zichtbaar is. Noteer welke kasten getroffen zijn, het tijdstip en het weer.
2. Neem een monster van vers gestorven bijen. Verzamel alleen pas gestorven bijen; neem er zoveel mogelijk (vraag hoeveel het laboratorium nodig heeft, meestal zijn enkele honderden bijen nodig). Doe ze in een schone papieren zak of een glazen pot, schrijf de datum, de plaats en de kastgegevens erop en vries het monster meteen in.
3. Bewaar ook andere monsters. Neem een stuk raat met vers stuifmeel of pas opgeslagen nectar en zo mogelijk een monster van de plant waarvan je denkt dat die bespoten is, en vries ze afzonderlijk in.
4. Doe officieel melding. Neem contact op met de officiële veterinaire dienst en vraag om een proces-verbaal; breng ook het lokale bestuur (in Turkije de muhtar) op de hoogte. Een residuanalyse laat zien welk middel is gebruikt en is nodig voor een eventuele schadeclaim.
5. Ondersteun de volken. Zorg voor schoon water. Voer suikerwater bij als er geen nectardracht is of als het verlies aan haalbijen groot is; verenig verzwakte volken.
6. Voorkom nieuwe blootstelling. Gaat het spuiten door, verplaats de kasten dan zo mogelijk naar een andere plek. Moet de kast kort worden afgesloten, zorg dan altijd voor ventilatie en schaduw; een volk dat bij hitte zonder luchttoevoer wordt opgesloten, kan stikken.

Preventie

Wat de imker kan doen

• Meld je bijenstand aan bij het officiële registratiesysteem en bij het lokale bestuur; zo blijf je op de hoogte van aankondigingen van bespuitingen.
• Maak kennis met de boeren in de omgeving en laat je telefoonnummer achter; vraag of ze je vóór het spuiten willen waarschuwen.
• Zet geen kasten vlak naast intensief bespoten boomgaarden en akkergewassen, vooral niet in het spuitseizoen.
• Informeer bij reizende imkerij vooraf naar de omgeving van de standplaats en naar het zaai- en spuitschema.
• Zorg voor een schone waterbron dicht bij de bijenstand; dat vermindert de kans dat bijen naar plassen met gif gaan.
• Let op de chemicaliën die je zelf gebruikt: breng geen insecticiden, vliegenspray of mierenpoeder rond de kast aan; kastverf en houtbeschermingsmiddelen moeten onschadelijk zijn voor bijen; gebruik voor varroabestrijding alleen toegelaten middelen, volgens het etiket.

Wat je van de boer kunt vragen

• Tijdens de bloei geen insecticiden toepassen; bij middelen met de waarschuwing "schadelijk voor bijen" op het etiket moet deze regel altijd worden nageleefd
• Bloeiende kruiden onder de bomen en langs de akkerranden maaien vóór het spuiten
• Het middel toepassen op uren waarop de bijen niet vliegen, laat op de avond
• Niet spuiten bij winderig weer en maatregelen nemen tegen drift
• De voorkeur geven aan middelen en methoden die minder schadelijk zijn voor bijen; verpakkingen en spoelwater niet open en bloot laten staan

Veelgemaakte fouten

• Dode bijen opruimen zonder een monster te nemen, of het monster dagenlang laten staan zonder het in te vriezen
• De melding uitstellen; hoe meer tijd verstrijkt, hoe moeilijker de residuanalyse wordt
• Kasten bij warm weer zonder ventilatie afsluiten
• Elke massale sterfte aan vergiftiging toeschrijven; ook verhongering, roverij en ziekten moeten worden overwogen