Aziatische honingbij (Apis cerana)

De Aziatische honingbij (Apis cerana, oosterse honingbij) is de inheemse honingbij van Azië, van Afghanistan tot Japan en van het Russische Verre Oosten tot Indonesië, en is ten opzichte van onze honingbij Apis mellifera een aparte soort. Ze is de oorspronkelijke gastheer van de varroamijt: dankzij miljoenen jaren van co-evolutie leeft ze in evenwicht met de mijt. Haar verdedigingsgedrag is vandaag het belangrijkste voorbeeld voor de veredeling van varroaresistente honingbijen.

Wat is de Aziatische honingbij en hoe verschilt ze van onze honingbij?

Apis cerana en Apis mellifera behoren tot hetzelfde geslacht, maar zijn verschillende soorten; ze kunnen niet met elkaar paren en nakomelingen krijgen. Net als onze honingbij bouwt de Aziatische honingbij in donkere holten veel parallelle raten, en daarom kan ze in een kast worden gehouden. In Azië is ze de basis van de traditionele bijenteelt in China, Japan, India, Nepal en Zuidoost-Azië.

Waar leeft de Aziatische honingbij? Ondersoorten

Ze is over een zeer groot gebied verspreid en verschilt duidelijk van streek tot streek. Vaak genoemde ondersoorten en groepen:

• A. c. cerana: Het grootste deel van China en Noordoost-Azië; in China gehouden als "inheemse bij".
• A. c. japonica: De inheemse bij van Japan.
• A. c. indica: Zuid-India, Sri Lanka en de tropische delen van Zuidoost-Azië; kleiner en geelachtig.
• Himalayagroep (A. c. himalaya e.a.): In de bergachtige gordel van de Himalaya; groter en donkerder (zie Himalaya-honingbijen).
• A. c. javana: Indonesië; de herkomst van de invasieve populatie die Australië bereikte.

Co-evolutie met varroa: hoe leeft ze in evenwicht?

Varroamijten (Varroa jacobsoni en Varroa destructor) zijn samen met de Aziatische honingbij geëvolueerd. Door die lange relatie heeft de bij verdedigingen ontwikkeld die de mijt op volksniveau onschadelijk maken:

• De mijt vermenigvuldigt zich alleen in darrenbroed: Bij de Aziatische honingbij kan varroa zich in de praktijk alleen in darrenbroed voortplanten; in werksterbroed is de voortplanting zeer beperkt. Darrenbroed is er bovendien maar een korte periode van het jaar.
• Het begraven van besmet darrenbroed: Werksters openen darrencellen met veel mijten niet, maar laten ze gesloten; de mijt sterft samen met het broed in de cel.
• Poetsgedrag (grooming): De bijen verwijderen mijten zeer doeltreffend van zichzelf en van elkaar, en bijten ze kapot.
• Hygiënisch gedrag: Ze herkennen besmet werksterbroed en verwijderen het uit de cel.
• Gaatje in het dekseltje van darrencellen: De darrencellen van de Aziatische honingbij worden afgedekt met een harde, kegelvormige zijden kap met een klein gaatje in het midden; dat is een van de herkenningstekens van de soort.

Hoe is varroa op onze honingbij overgegaan?

In de twintigste eeuw werd de westerse honingbij naar gebieden gebracht waar de Aziatische honingbij leeft. Toen beide soorten naast elkaar leefden, ging de mijt over op de nieuwe gastheer. Van de wereldwijd verspreide Varroa destructor hebben maar twee genetische typen die overstap gemaakt: het wereldwijd verspreide en zeer schadelijke "Koreaanse type" en het "Japanse type" dat in een beperkter gebied voorkomt. De overstap van het Japanse type vond plaats nadat de westerse bij eind jaren vijftig in Japan was ingevoerd.

De nieuwe gastheer had deze verdedigingen niet: de mijt plantte zich ook in het werksterbroed van de westerse bij voort, vermeerderde zich snel door het hele volk en verspreidde virussen. Dat is de belangrijkste reden waarom varroa vandaag het grootste probleem van de bijenteelt is.

Andere eigenschappen van de Aziatische honingbij

• Verdediging met een hittebal: Als grote hoornaars (Vespa) het nest aanvallen, omsingelen de werksters de hoornaar en verhogen ze door spiertrillingen de temperatuur in de bal tot ongeveer 46 °C. Die temperatuur en het koolstofdioxide dat zich in de bal ophoopt, doden de hoornaar, terwijl de bijen het kunnen verdragen.
• Gebruikt geen propolis: Ze verzamelt geen propolis in de kast en is daardoor kwetsbaarder voor wasmotten.
• Verlaten van het nest: Bij schaarste, vaak verstoren, wasmot of ziekte verlaat het volk gemakkelijk zijn nest.
• Foerageren bij koelte: Ondanks haar kleine lichaam kan ze ook op koele ochtenden en bij bewolkt weer vliegen.
• Nosema ceranae: Het bij honingbijen wijdverbreide microsporidium Nosema ceranae werd voor het eerst bij deze soort beschreven en is naar haar vernoemd; later verspreidde het zich naar de westerse honingbij.

Bedreigingen waarmee ze te maken heeft

• Thai sacbroodvirus: Veroorzaakt sinds de jaren zeventig grote verliezen bij volken van de Aziatische honingbij in Zuid- en Zuidoost-Azië.
• Concurrentie met de westerse honingbij: Omdat die productiever is, verdringt ze de inheemse bij; concurrentie om voedsel en verstoorde paringen.
• Habitatverlies en de teruggang van de traditionele bijenteelt.

De invasieve Aziatische honingbij

Buiten haar eigen gebied kan de Aziatische honingbij schadelijk zijn. In Australië kon een populatie van Indonesische herkomst, die in 2007 in de stad Cairns werd ontdekt, ondanks intensieve bestrijding niet worden uitgeroeid, en in 2011 werd erkend dat uitroeiing niet mogelijk was. De zorgen betreffen concurrentie om voedsel, het beroven van kasten van de westerse bij en de mijten die ze kan meebrengen. Dit voorbeeld toont het belang van bioveiligheidscontrole bij het verplaatsen van levende bijen.

Lessen voor de bijenteelt

De Aziatische honingbij is voor Turkije geen alternatief voor de bijenteelt, en invoer is uitgesloten. Maar ze is een levend voorbeeld van hoe resistentie tegen varroa kan ontstaan:

1. Selectie op hygiënisch gedrag en op varroagevoelige hygiëne (VSH) is geïnspireerd op het gedrag van deze soort.
2. Lijnen met sterk poetsgedrag behoren tot de eigenschappen die in veredelingsprogramma's worden gezocht.
3. Biotechnische methoden zoals de darrenraat als vangraat maken gebruik van de voorkeur van de mijt voor darrenbroed.

Bepaal het ras van je volk aan de vleugel

Fotografeer vleugels uit één volk; de BeesLike-app meet de vleugelvorm en geeft de rasverdeling.

Zo werkt de rasanalyse →