Bijenrassen en rassenkeuze

Bijenrassen zijn geografische ondersoorten van één soort, de honingbij (Apis mellifera), die zich in de loop van duizenden jaren hebben aangepast aan verschillende klimaten en vegetaties. Rassen verschillen gemiddeld in kleur, karakter, zwermneiging, overwintering en benutting van drachtbronnen; maar ook het verschil tussen lijnen van hetzelfde ras is groot. De juiste rassenkeuze betekent niet het "beste ras" zoeken, maar de lijn vinden die bij je eigen streek en bedrijfsvoering past.

Wat is een bijenras? Het verschil tussen ondersoort, ecotype, lijn en kruising

Imkers gebruiken het woord "ras" in ruime zin. In de wetenschappelijke taal zijn er ongeveer dertig ondersoorten (subspecies, rassen) van de honingbij beschreven. Het zijn geografische groepen die vanzelf zijn ontstaan in Afrika, Europa en West-Azië. Deze begrippen niet door elkaar halen is de eerste stap om te begrijpen wat je van een gekochte moer kunt verwachten.

• Ondersoort (ras): een geografische groep met een natuurlijk verspreidingsgebied. Voorbeeld: A. m. anatoliaca (Anatolische bij), A. m. carnica (Carnica- of Krainer bij).
• Ecotype: een lokale populatie van een ondersoort die is aangepast aan het klimaat en de drachtkalender van een bepaalde streek. Voorbeeld: het Muğla-ecotype van de Anatolische bij.
• Lijn (teeltlijn): een teeltlijn binnen een ras of ecotype die jarenlang op bepaalde eigenschappen (zachtaardigheid, opbrengst, hygiënisch gedrag) is geselecteerd.
• Kruising: een groep die ontstaat door verschillende ondersoorten te kruisen. De buckfastbij is een door veredeling gevormde kruisingslijn zonder tegenhanger in de natuur.

Onderzoekers delen de ondersoorten naar herkomst in vier hoofdlijnen in: A (Afrika), M (West- en Noord-Europa; de zwarte bij), C (Oost-Europa en de Balkan; de Carnica en de Italiaanse bij) en O (het Midden-Oosten en Anatolië; de Anatolische, Kaukasische en Syrische bij). Omdat Turkije in het centrum van de O-lijn en aan de rand van de C-lijn ligt, is het een van de gebieden met de rijkste diversiteit aan honingbijen ter wereld.

De belangrijkste bijenrassen en hun eigenschappen

De tabel hieronder vat de gemiddelde eigenschappen van de rassen samen. Voor elk ras staat in de bibliotheek een aparte, uitgebreide pagina. Lees de informatie in de tabel als vertrekpunt, niet als vaste regel.

Welke bijenrassen komen in Turkije voor?

De verschillende klimaatzones van Turkije herbergen meerdere ondersoorten naast elkaar. De algemeen aanvaarde verspreiding is als volgt:

• Anatolische bij (A. m. anatoliaca): in het grootste deel van Anatolië; met lokale ecotypen zoals die van Muğla, de Zwarte Zeekust en Centraal-Anatolië.
• Kaukasische bij (A. m. caucasia, in oudere spelling caucasica): in Noordoost-Anatolië, vooral rond Artvin en Ardahan.
• Iraanse bij (A. m. meda) en Syrische bij (A. m. syriaca): in Zuidoost-Anatolië en langs de zuidgrens.
• Bijen van het Carnica-type: in Thracië.

Het Turkse ministerie van Landbouw en Bosbouw heeft de Kaukasische bij, de Anatolische bij en lokale ecotypen zoals Efe, Gökçeada, Thracië, Hatay en Yığılca geregistreerd. De provincies Artvin en Ardahan (en enkele dorpen in het district Susuz van Kars) worden beschermd als genencentrum van de Kaukasische bij: het is verboden daar bijen van elders binnen te brengen. Reizende imkers moeten bij het plannen van hun route beslist rekening houden met dit verbod.

Waar let je op bij het kiezen van een bijenras?

De volgorde van prioriteiten verschilt per imker; maar in de meeste bedrijven zijn deze criteria doorslaggevend:

1. Overwinteringssucces: op hoogvlakten met lange, koude winters de meest bepalende eigenschap. Een volk dat met een laag verbruik en sterk de winter uitkomt, benut in het voorjaar de dracht.
2. Zachtaardigheid: staat op de eerste plaats als je dicht bij bebouwing, in een tuin of op een drukke plek imkert.
3. Zwermneiging: bepaalt direct de hoeveelheid werk. Met een ras met een hoge zwermneiging wordt wekelijkse controle noodzakelijk.
4. Ziekteresistentie: hygiënisch gedrag, poetsgedrag en een lage groeisnelheid van de Varroa.
5. Aanpassing aan de drachtkalender: een vroege voorjaarsdracht, een zomerdracht in de bergen of een najaarsdracht van dennenhoning? De ontwikkeling van het volk moet samenvallen met het moment van de dracht.
6. Honingopbrengst: het criterium waar de meeste imkers het eerst aan denken; maar zonder de vier eigenschappen hierboven is een hoge opbrengst niet duurzaam.

Waarom verschillen de raseigenschappen van de werkelijkheid in de bijenstand?

Rasbeschrijvingen geven gemiddelden weer. Het verschil tussen lijnen binnen hetzelfde ras kan groter zijn dan het verschil tussen twee rassen. Zo kan een niet-geselecteerde lokale populatie van een ras dat om zijn zachtaardigheid bekendstaat behoorlijk steeklustig zijn, terwijl een jarenlang geselecteerde lijn van een als "steeklustig" bekendstaand ras zonder problemen te inspecteren is.

Bovendien paart de moer in de open lucht. Koop je een bevruchte moer, dan zijn de vaders van de werksters darren uit de streek van de teler; een onbevruchte moer of een moer die je zelf kweekt, paart daarentegen met de darren in jouw omgeving. Daarom komt het gedrag van de werksters niet alleen voort uit het ras van de moer, maar ook uit de herkomst van de darren waarmee ze heeft gepaard.

Het probleem van de tweede generatie bij kruisingen

Kruisingsmoeren uit twee verschillende rassen presteren in de eerste generatie vaak sterk (heterosis). Maar als dochtermoeren van zo'n moer vrij paren, vallen de eigenschappen uiteen.

• De verdedigingsdrang kan toenemen: in de tweede en derde generatie kunnen onverwacht steeklustige volken optreden.
• Opbrengst en zwermneiging worden onvoorspelbaar.
• Conclusie: een imker die met een kruisingslijn werkt, moet regelmatige moervervanging via een betrouwbare teler in zijn budget opnemen.

Een lokale of een geïmporteerde bij?

Een populatie die al lang in een streek leeft, heeft zich aangepast aan de winter, de droogte en de drachtkalender van die streek. Een lijn uit een ander klimaat kan onder lokale omstandigheden achterblijven, ook al lijkt hij in de catalogus productiever. De aanpassing blijkt vooral uit het moment waarop de voorjaarsontwikkeling begint, het winterverbruik en de reactie op een drachtonderbreking.

De risico's van bijen uit een andere streek of een ander land halen:

• Overdracht van ziekten en plagen: nieuwe verwekkers komen mee met het volk of de moer.
• Verdunning van de lokale genetica: de darren van de ingevoerde lijn verspreiden zich over een groot gebied en paren met de inheemse moeren in de omgeving.
• Onaangepastheid: een lijn die voor een ander klimaat is geselecteerd, levert in de nieuwe streek niet de verwachte opbrengst.

In Turkije worden de invoer van teeltmateriaal en het vervoer van bijen geregeld door de imkersverordening (Arıcılık Yönetmeliği); het binnenbrengen van bijen in genencentra is volledig verboden. Raadpleeg vóór aankoop de officiële veterinaire dienst.

Stap voor stap een ras kiezen: voor beginners

1. Beschrijf je streek: hoeveel maanden duurt de winter, wanneer begint de hoofddracht, is er in de zomer een drachtloze periode?
2. Kijk naar naburige bijenstanden: ga na met welke bij imkers in je omgeving al jaren goede resultaten halen.
3. Koop een moer bij een lokale, geregistreerde teler: vraag in welke streek de lijn is geselecteerd.
4. Probeer het het eerste jaar met een klein aantal volken: test de nieuwe lijn onder je eigen omstandigheden voordat je haar over de hele bijenstand verspreidt.
5. Houd een administratie bij: noteer per volk zachtaardigheid, zwermvoorbereidingen, overwintering en honingopbrengst; vervang de moeren van zwakke volken door moeren uit de goede.