Onderzoek van een dood volk

Sectie op een dood volk is het systematisch onderzoeken van een kast die de winter of het seizoen niet heeft overleefd, om de doodsoorzaak te vinden. De houding van de dode bijen, de plek van de honing, het broednest en het afval op de bodemplank wijzen de oorzaak meestal duidelijk aan. Die kennis redt het volgende jaar; de kast gewoon leegmaken en doorgaan betekent dezelfde fout herhalen.

Waarom doe je sectie op een dood volk?

De meeste winterverliezen worden maanden vóór de sterfte bepaald, aan het eind van de zomer en in de herfst: de mijtbelasting, het wintervoer, de toestand van de koningin, het vocht in de kast. De kast bewaart die sporen een tijdlang, maar naarmate de tijd verstrijkt, verstoren wasmotten, muizen en rovende bijen het beeld. Daarom moet een dode kast worden onderzocht op de dag dat ze wordt ontdekt, zonder iets te verplaatsen.

Het tweede doel van de sectie is besmetting voorkomen. Raten en honing van een dode kast wil men vaak aan andere volken geven. Was de doodsoorzaak een broedziekte, dan wordt de ziekte met die raten over de hele bijenstand verspreid. Zolang de oorzaak niet bekend is, gaat er geen enkele raat naar een andere kast.

Hoe onderzoek je een dode kast? (stap voor stap)

1. Sluit eerst de kast. Sluit de vliegopening meteen; een dode kast die open blijft, wordt binnen enkele uren leeggeroofd en de ziekteverwekker erin wordt naar naburige volken gebracht.
2. Noteer wat je buiten ziet. Dode bijen voor de vliegopening, poepvlekken, knaagsporen, de helling van de kast en de toestand van het dak. Maak foto's.
3. Open het dak, let op geur en vocht. Noteer natheid, schimmel, druipend water, een scherpe muizenlucht of een rotte geur.
4. Zoek de plek van de tros. Op welke ramen liggen de dode bijen, hoe groot is de tros (een handvol, twee ramen), heeft de tros contact met de honing?
5. Meet de voorraad. Is er verzegelde honing en stuifmeel, en zo ja, hoeveel ramen van de tros verwijderd?
6. Onderzoek het broednest. Dode larven en poppen, doorboorde of ingezakte celdekseltjes, darrenbroed in werkstercellen, meer dan één ei per cel.
7. Bekijk de bodemplank. Mijten, hopen dode bijen, kruimels van celdekseltjes, wasmotlarven en uitwerpselen.
8. Schrijf het op. De bevindingen, de datum en de registratie van verzorging en behandelingen van dat volk in de loop van het jaar worden samen beoordeeld.

Hoe herken je een volk dat van honger is gestorven?

Beeld: Veel dode bijen zitten met de kop diep in de cellen, het achterlijf naar buiten; de tros is op de raat gestorven. Rond en boven de tros is geen of heel weinig honing. Op de bodemplank ligt een dikke laag dode bijen.

Betekenis: Het wintervoer was onvoldoende of het herfstvoeren gebeurde te laat en te weinig. Het vroege voorjaar is de gevaarlijkste periode voor verhongering: de broedproductie neemt toe, het verbruik stijgt en buiten is er nog geen dracht.

Verhongering door isolatie

Je ziet hetzelfde beeld met de koppen in de cellen, maar twee à drie ramen verderop hangen volle honingraten. Er was voer, maar de tros kon het in de kou niet bereiken. De wintertros schuift in koude perioden meestal niet opzij, maar omhoog; als de voorraad aan de zijkant ligt en een lange koude periode verhindert dat de tros zich verplaatst, verhongert de tros in een volle kast. Bij kleine trossen is dit risico veel groter. De oplossing is in de herfst de winterzit goed in te richten en te zorgen dat de tros contact heeft met de honing.

Instorting door varroa: weinig bijen, veel honing

Beeld: In de kast liggen zeer weinig dode bijen, terwijl er vaak nog veel honing is. Soms is er een kleine tros van de koningin en een handvol werksters. Het broednest is onregelmatig; er zijn doorboorde celdekseltjes, dode poppen in de cellen en half uitgekomen bijen te zien. Op de bovenwanden van de broedcellen zitten ophopingen van witte, kristalachtige mijtenuitwerpselen en op de bodemplank liggen dode mijten. Bijen met verschrompelde vleugels wijzen op het vleugeldeformatievirus.

Betekenis: Het volk is niet van honger gestorven, maar omdat het zonder bijen kwam te zitten. De winterbijen die eind zomer en in de herfst werden grootgebracht, kwamen door de hoge mijtbelasting en virussen zwak ter wereld en verdwenen midden in de winter voortijdig. De oorzaak is meestal een niet onder controle gehouden mijtbelasting in augustus–september.

Sporen van moerloosheid en eierleggende werksters

Beeld: Bolle (koepelvormig verzegelde) darrenbroed in werkstercellen, meer dan één ei per cel, eieren die niet op de bodem maar tegen de wanden van de cel liggen, een onregelmatig en verspreid broednest. De tros is klein, de bijen zijn oud.

Betekenis: De koningin is in de herfst verdwenen of kon niet paren; het volk kon zich niet vernieuwen en er zijn eierleggende werksters actief geworden. Een volk dat moerloos of met een zwakke koningin de winter ingaat, haalt zelden het voorjaar. Staat er alleen netjes gerangschikt darrenbroed in werkstercellen met één ei per cel, dan is het probleem eerder een darrenbroedige (uitgeputte of onbevruchte) koningin.

Wat vertellen vocht, schimmel en poepvlekken?

Vocht: De binnenkant van de kast is nat, er staan waterdruppels op het dak en de buitenste raten, er ligt een plas op de bodem en het hout vertoont zwarte vlekken. De ventilatie is onvoldoende, het dak lekt of de kast staat in een kuil en in de schaduw. Condenswater dat op de tros druppelt, maakt de bijen nat en koud; in de winter is vocht minstens zo gevaarlijk als kou.

Let op: na de sterfte ontstaat er in korte tijd schimmel in de kast. Schimmel op de raten mag op zichzelf niet als doodsoorzaak worden gezien; beoordeel die samen met de toestand van de tros en de voorraad.

Poepvlekken (diarree): Er zijn bruine poepvlekken te zien op de bovenlatten van de ramen, op de raten en rond de vliegopening. De bijen konden lange tijd geen reinigingsvlucht maken en hun darmen raakten overvol. Mogelijke oorzaken zijn onder meer een Nosema-infectie, een lange koude periode, honingdauwhoning in het wintervoer of ongeschikte suikeroplossing. Het beeld van diarree bewijst nog geen nosema; voor een zekere diagnose is microscopisch onderzoek van dode bijen in het laboratorium nodig.

Muis, wasmot en roverij: oorzaak of gevolg?

Muis: Aangevreten raten, een hoop houtkrullen en bladeren onder de ramen, nestresten en een scherpe lucht. Er zat geen muizenschuif voor. Een muis kan het volk doden door raten dicht bij de tros aan te vreten en de bijen te verstoren; soms nestelt hij zich pas nadat het volk om een andere reden is gestorven.

Wasmot: Met spinsel doorweven raten, cocons en larven. Een sterk volk laat de wasmot geen kans; de wasmot is meestal niet de oorzaak van de sterfte, maar het gevolg. De eigenlijke oorzaak moet onder de wasmot worden gezocht.

Leeggeroofde kast: Aangevreten celranden, veel waskruimels op de bodemplank en voor de vliegopening, leeggehaalde honingraten. Het beroofde volk was al zwak of dood; roverij is bovendien een ernstig besmettingsrisico.

Vermoeden van vuilbroed en vergiftiging

Bij elke sectie moeten de broedraten op vuilbroed worden bekeken: ingezakte, donker verkleurde en doorboorde celdekseltjes, droge korsten die aan de celbodem vastzitten, een vieze geur. Amerikaans en Europees vuilbroed zijn aangifteplichtige ziekten. Houd de kast bij een vermoeden gesloten, gebruik raten en gereedschap niet bij een andere kast en meld het bij de officiële veterinaire dienst; de diagnose wordt in het laboratorium gesteld.

Vergiftiging: Plotselinge, massale sterfte voor de vliegopening en in de kast, bijen met uitgestoken tong, bijen die trillen of kruipen. Meestal is dit geen winterbeeld, maar een beeld uit het seizoen dat samenvalt met een spuitperiode. Neem bij een vermoeden een monster dode bijen en vries dat in, noteer de datum en de bespuitingen in de omgeving en meld het bij de bevoegde instantie.

Overzichtstabel van sectiebevindingen

Wat doe je na de sectie?

• Zet de raten apart: Zolang de oorzaak niet bekend is, gaan er geen raten en geen honing naar een ander volk. Raten waarbij een ziekte wordt vermoed, worden vernietigd volgens de aanwijzingen van de bevoegde instantie.
• Bescherm schone raten: Gave raten zonder ziekteverschijnselen worden beschermd tegen wasmot (bijvoorbeeld door ze een tijd in te vriezen) en afgesloten bewaard.
• Maak de kast schoon: De bodemplank wordt geschraapt, dode bijen worden verwijderd, de houten bak wordt geschraapt en gereinigd; laat de kast drogen voordat ze opnieuw wordt gebruikt.
• Controleer de andere volken: Kijk of dezelfde oorzaak (vooral varroa) ook in de rest van de bijenstand speelt.
• Maak de registratie af: Noteer de oorzaak, de datum en de te nemen maatregel. Volgend jaar is die aantekening uw waardevolste bron.