Traditionele kasten

Traditionele kasten zijn kasten zonder losse ramen, waarin de bijen hun raat direct aan de binnenkant van de kastromp bouwen: uitgeholde boomstammen, korven van stro en wilgentenen, kleibuizen, kurk en houten kisten zijn de belangrijkste. In Turkije heet deze groep in het algemeen karakovan. Ze zijn goedkoop en met lokaal materiaal te maken, maar omdat je het volk niet kunt inspecteren, is controle op ziekten en varroa niet mogelijk.

Wat is een traditionele kast?

Voordat kasten met losse ramen halverwege de 19e eeuw ingang vonden, werd duizenden jaren lang geïmkerd met kasten met vaste raat. In deze kasten bouwen de bijen de raat vrij vanaf het plafond en de wanden; de raten zitten aan de kast vast en kunnen niet worden uitgenomen en bekeken. De honing kan alleen worden geoogst door raten uit te snijden.

Vandaag worden deze kasten nog gebruikt op het platteland van Afrika, Azië en Oost-Europa; op veel plaatsen in Europa worden ze als cultureel erfgoed bewaard in musea en openluchtmusea.

Traditionele kasten in Turkije: de karakovan

• Boomstam- en houten karakovan: een uitgeholde boomstam of een kist van dikke planken. Aan de oostelijke Zwarte Zeekust worden ze in het bos aan bomen en palen gehangen om ze tegen beren te beschermen.
• Gevlochten korf: een van twijgen gevlochten kast, bestreken met leem en mest; vroeger op veel plaatsen in Anatolië gebruikt.
• Aarden kast: buisvormige kasten van klei; in warme, droge streken opgestapeld in stenen schuilplaatsen of in muren. De dikke kleiwand isoleert tegen de zomerhitte.

Soorten traditionele kasten in de wereld

Korven van stro en wilgentenen

In Europa was eeuwenlang de klokvormige strokorf de meest gebruikte kast. Korven van wilgentenen werden met leem en mest bestreken om ze regendicht te maken. Ter bescherming tegen regen werden de korven in muurnissen of onder afdaken gezet.

Boomstam- en boomkasten

Uitgeholde boomstammen worden zowel liggend als staand gebruikt. Bij de boomimkerij (zeidlerij) die in Oost-Europa en Rusland voortleeft, wordt in de stam van een levende boom een holte uitgehakt en met een luik afgesloten; deze traditie wordt vandaag als cultureel erfgoed beschermd. In Oost-Afrika worden lange boomstam- of schorskasten aan takken gehangen.

Klei, kurk en andere materialen

In het Midden-Oosten en rond de Middellandse Zee worden al duizenden jaren kleibuizen gebruikt; de buizen worden naast en op elkaar gestapeld en afgedekt. Op het Iberisch Schiereiland en in Zuid-Frankrijk waren kasten van de schors van de kurkeik gangbaar.

Voordelen van traditionele kasten

• Lage kosten: te maken met lokaal materiaal, zonder gereedschap.
• Aangepast aan het klimaat: dikke wanden van hout en klei isoleren goed; sommige typen zijn in de loop van eeuwen aan de plaatselijke omstandigheden aangepast.
• Culturele waarde: ze houden regionale imkerskennis en ambachten levend.
• Natuurraat: de bijen bouwen de raat met hun eigen celmaat; als raathoning levert dat een waardevol product op.

De grote beperking van traditionele kasten: geen controle

Omdat de raat vast zit, kan het volk niet grondig worden geïnspecteerd. De gevolgen zijn ernstig:

• Ziekten blijven onopgemerkt: Amerikaans en Europees vuilbroed worden pas opgemerkt als ze zich al hebben verspreid; een zieke kast wordt via roverij een besmettingsbron voor de omgeving.
• Varroa kan niet worden gevolgd: de mijtbelasting kan niet worden gemeten en een behandeling kan niet doeltreffend worden uitgevoerd.
• Geen moerbeheer: een oude of slechte moer kan niet worden vervangen; splitsen en verenigen is niet mogelijk.
• Raat kan niet worden vernieuwd: in oude raat hopen ziekteverwekkers en residuen zich op.
• De oogst is destructief: de honingraat wordt uitgesneden; het volk moet dat werk opnieuw doen. Vroeger werd het volk in sommige streken voor de oogst zelfs met zwavel gedood; die praktijk is nu verlaten.

Overstappen van een traditionele kast naar een kast met ramen

De overstap levert een duidelijke winst op voor de gezondheid en de opbrengst van het volk. Er zijn twee manieren:

Overlogeren (uitsnijden en vastbinden)

1. Kies een dag waarop het volk sterk is, het weer zacht en de nectardracht aan de gang.
2. Open de kast met wat rook; snijd de raten een voor een uit.
3. Zet de broedraten in lege ramen en bind ze vast met elastiekjes of touw; houd de honingraten apart.
4. Hang de ramen in de nieuwe kast met het broed in het midden en schud de bijen erop; zorg dat de moer in de nieuwe kast terechtkomt.
5. Voer licht bij als er geen dracht is; haal de elastiekjes na een week weg, zodra je ziet dat de bijen de vastgebonden raten aan het raam hebben vastgebouwd.

Geleidelijke overstap (erop zetten)

De traditionele kast wordt boven op een bak met ramen gezet, met een opening waar de bijen doorheen kunnen. Het volk breidt zich na verloop van tijd uit naar de ramen eronder; zodra de moer naar de onderste bak is gegaan, wordt er een koninginnenrooster tussen gelegd en wordt de oude kast weggenomen als het broed erin is uitgelopen. Deze methode is langzamer maar minder schadelijk voor het volk.