Eigen en plaatselijke kastontwerpen

Kasten met afwijkende maten en lokale kasttypen zijn kasten buiten de wereldwijd gangbare Langstroth- en Dadant-systemen: gebouwd volgens standaardmaten die in een land of streek ingeburgerd zijn, of naar de eigen behoefte van de imker. Voorbeelden zijn de Warré, de WBC, de AŽ-kast in bijenhuizen, lokale systemen met een schuimromp en observatiekasten. Welke maat je ook kiest, de bijenruimte moet worden aangehouden; de praktische prijs van een afwijkende maat is echter vaak hoger dan gedacht.

Waarom gebruikt men kasten met afwijkende maten?

• Lokale traditie: maten die in een land of streek ingeburgerd zijn; in die streek zijn materiaal en volken makkelijk te krijgen.
• Klimaat: dik geïsoleerde of dubbelwandige ontwerpen in zeer koude streken, beschaduwde en goed geventileerde ontwerpen in warme streken.
• Materiaal: bouw op basis van lokaal verkrijgbaar hout, schuim of ander materiaal.
• Lichamelijke draagkracht: lichtere bakken, minder ramen, werken op heuphoogte.
• Bijzonder doel: observatie, onderwijs, onderzoek of imkeren met natuurraat.

Voorbeelden van lokale kasten uit de hele wereld

Warré-kast

Een staande toplatkast uit kleine vierkante bakken, begin 20e eeuw ontwikkeld door de Franse priester Émile Warré. Een nieuwe bak komt niet bovenop maar eronder; de bijen bouwen hun raat verder naar beneden. Hij is geliefd bij imkers die met natuurraat werken; omdat de raten niet afzonderlijk kunnen worden uitgenomen, zijn grondige inspectie en varroacontrole echter lastig.

WBC en British National

In de WBC-kast, eind 19e eeuw in Engeland ontworpen door William Broughton Carr, worden de binnenbakken door een aparte buitenmantel beschermd; die dubbele wand isoleert in een nat klimaat, maar verhoogt het aantal onderdelen. Tegenwoordig is de eenvoudigere British National de meest gebruikte kast in Engeland.

Bijenhuiskasten (AŽ)

De in Slovenië gangbare AŽ-kasten worden als kasten in een kast boven elkaar opgesteld in gesloten bouwwerken, bijenhuizen genoemd, en aan de achterkant geopend. De imker kan ook bij regen werken en hoeft geen kasten te dragen; de kasten staan echter vast en zijn niet geschikt voor reizende imkerij. De bont beschilderde fronten zijn het bekende symbool van deze traditie.

Lokale maten in Midden-Europa en schuimkasten

In Duitsland zijn lokale raammaten zoals Zander en Deutsch Normalmaß gangbaar; in sommige streken hebben zich kasttypen met een lokale naam ontwikkeld. In Scandinavië en Noord-Europa worden tegen de kou vaak lokale systemen met een dikke romp van schuim (polystyreen) gebruikt.

De vaste regel: de bijenruimte

Welke maat je ook kiest, de tussenruimten in de kast moeten overeenkomen met de bijenruimte (ongeveer 6–9 mm). In grotere ruimten wordt wilde raat gebouwd, kleinere openingen worden met propolis dichtgekit. Wordt deze maat niet aangehouden, dan plakken de ramen vast aan de wand en aan elkaar, komen ze niet vrij los en gaat het hele voordeel van het losse raam verloren.

• Tussen raam en kastwand
• Tussen de toplatten van de ramen en de dekplank
• Tussen de boven- en onderlatten van op elkaar staande bakken
• Tussen de onderlat van het raam en de bodem (hier mag de ruimte iets groter zijn)

Wat kost een afwijkende maat?

Dit is het punt dat bij de beslissing het vaakst wordt onderschat:

• Ramen zijn niet uitwisselbaar: je kunt met naburige imkers geen raten, broed- of honingramen uitwisselen.
• Geen kant-en-klaar materiaal: kunstraat, ramen, roosters en voerbakken moeten op maat worden gemaakt of bijgesneden.
• Volken kopen wordt lastiger: een gekocht standaard kernvolk moet worden overgelogeerd.
• Verkopen wordt lastiger: niet-standaard kasten en volken vinden moeilijk een koper.
• In noodgevallen sta je er alleen voor: een raam met eitjes van de buren halen voor een moerloos volk is niet mogelijk.

Het laatste punt is op zichzelf al reden genoeg om van een afwijkende maat af te zien. Overstappen van het ene systeem naar het andere kost bovendien extra werk: het volk wordt overgelogeerd door raten uit te snijden en vast te binden, of de oude kast wordt boven op het nieuwe systeem gezet en je wacht tot het volk vanzelf overgaat.

Observatiekasten

Observatiekasten met glazen zijwanden zijn zeer waardevol voor het onderwijs: de dans, de broedverzorging en de eileg van de moer zijn direct te zien. Een goede observatiekast heeft een vliegbuis naar buiten, instelbare ventilatie, een voerplaats en lichtdichte luiken die het glas afdekken.

Voor productie is hij daarentegen niet geschikt: het volume is klein, warmte- en vochtbeheer zijn beperkt en een sterk volk kan er geen heel jaar in wonen. Naarmate het volk groeit, moet een deel naar een normale kast worden overgebracht, en in de winter wordt de observatiekast meestal leeggemaakt.

Als je je eigen kast bouwt

1. Verander de raammaat niet: romp, isolatie en dak kun je aan het klimaat aanpassen, maar het raam moet de in de streek gangbare maat houden.
2. Gebruik een mal: zaag alle onderdelen naar dezelfde mal; verschillen van enkele millimeters verstoren de bijenruimte.
3. Kies droog hout: nat hout trekt krom bij het drogen en er ontstaan kieren tussen de bakken.
4. Verf de binnenkant niet: verf alleen de buitenkant, voordat de bijen erin komen, en laat de verf goed drogen.
5. Probeer het eerst met één kast: maak een ontwerp pas in aantal na als je het een seizoen hebt getest.