Vaste-raatkasten en raathoning

Karakovan is de traditionele Turkse kast waarin de bijen hun raten zonder ramen direct aan de kastwand bouwen; de honing die daaruit wordt gesneden, wordt als raathoning verkocht. Tegenwoordig wordt raathoning ook zonder problemen geproduceerd in kasten met losse ramen, met dunne kunstraat of met ramen zonder kunstraat. Deze pagina beschrijft de honingproductie in de karakovan, de methoden voor raathoning in de moderne kast en de punten die de kwaliteit bepalen.

Wat is een karakovan en hoe wordt hij gemaakt?

Karakovan is in Turkije de verzamelnaam voor elke traditionele kast zonder losse ramen. De bijen bouwen hun raten vrij naar beneden vanaf het plafond en de wanden van de kast; de imker kan de raten niet een voor een uitnemen en inspecteren. Het bouwmateriaal verschilt per streek:

• Boomstamkast: een uitgeholde boomstam waarvan beide uiteinden met een houten deksel worden afgesloten. Veel gebruikt aan de oostelijke Zwarte Zeekust.
• Houten (getimmerde) karakovan: een kist- of tonvormige kast getimmerd uit dikke planken.
• Gevlochten korf: een kast gevlochten van wilgentenen of vergelijkbare twijgen en bestreken met leem en mest.
• Aarden kast: een buisvormige kast van klei; in droge, warme streken opgestapeld in muren of stenen schuilplaatsen.

Op de beboste hellingen van de oostelijke Zwarte Zeekust worden karakovans, vooral ter bescherming tegen beren, hoog in bomen of aan palen gehangen. De honing uit deze kasten staat in de streek bekend als een zeer waardevol product.

Hoe ontstaat de honing in een karakovan en hoe wordt hij geoogst?

In een karakovan slaan de bijen de honing meestal boven het broednest of in het deel ver van het vlieggat op. Het broed blijft in de zone dicht bij het vlieggat. De oogst volgt deze indeling:

1. Timing: er wordt meestal na afloop van de hoofddracht geoogst, aan het eind van de zomer of begin van het najaar, en één keer per jaar.
2. Openen: het deksel aan de kant tegenover het vlieggat wordt geopend; de bijen worden met wat rook tussen de raten weggedreven.
3. Selecteren: alleen volledig verzegelde, lichtgekleurde honingraten worden uitgesneden. Donkere raten met broed, stuifmeel of coconresten blijven zitten.
4. Winterdeel: de honingraten dicht bij de tros moeten als wintervoorraad in de kast blijven. Te veel uitsnijden leidt ertoe dat het volk in de winter verhongert.
5. Afsluiten: sluit na het snijden het deksel goed af; losse raatstukken en druppelende honing zetten roverij in gang.

Wat bepaalt de kwaliteit van karakovanhoning?

De naam "karakovanhoning" wordt door consumenten met natuurlijkheid geassocieerd; de kwaliteit hangt echter meer af van de werkwijze van de imker dan van de vorm van de kast.

• Leeftijd van de raat: raat voor consumptie moet dat jaar gebouwd en nooit bebroed zijn. Donkere raten die jarenlang in de kast hebben gezeten en bebroed zijn, bevatten coconresten en zijn niet geschikt voor tafel.
• Voeren: in een volk dat tijdens de dracht of vlak voor de oogst suikersiroop krijgt, brengen de bijen ook de siroop naar de raat. Aanbieden in de raat is op zich geen bewijs van zuiverheid.
• Rijpheid: honing in onverzegelde cellen is vochtig en kan gaan gisten; snijd alleen verzegelde raat.
• Residuen van middelen: was hoopt residuen van bestrijdingsmiddelen op. In een kast voor raathoning mogen tijdens de dracht geen middelen worden gebruikt; de varroabestrijding gebeurt na de oogst en met toegelaten middelen.
• Hygiëne: snijd met schone messen en bakken in een afgesloten, koele ruimte; de raat mag niet in contact komen met aarde of bladeren.

Hoe produceer je raathoning in een moderne kast?

Voor raathoning is geen kast met vaste raat nodig. In een kast met losse ramen kun je het volk inspecteren, ziekten zien en de raatkwaliteit makkelijker controleren. In internationale honingnormen wordt raathoning omschreven als honing die de bijen hebben opgeslagen in verse, broedvrije raten of op dunne kunstraat van uitsluitend zuivere bijenwas.

Productievormen

• Gesneden raat: raat die in een honingraam zonder draad, met dunne kunstraat of alleen met een startstrook is gebouwd, wordt uit het raam gehaald en in stukken gesneden.
• Sectieraat: de bijen bouwen de raat direct in kleine houten of kunststof sectiedoosjes; het product wordt zonder snijden verkocht.
• Heel raam: een vol, verzegeld raam wordt in zijn geheel verkocht.
• Raat in de pot: er gaat een stuk gesneden raat in de pot, die daarna met geslingerde honing wordt aangevuld.

Voorwaarden voor succes

1. Sterk volk: wasbouw vraagt veel jonge bijen; er zijn genoeg bijen nodig om de honingkamer te vullen.
2. Sterke, ononderbroken dracht: de bijen bouwen en vullen raat alleen snel als er volop nectar binnenkomt. Zet de honingkamers aan het begin van de dracht op.
3. Beperkte ruimte: krijgen de bijen te veel honingkamers, dan verspreiden ze de honing en laten ze cellen half gevuld. Zet de volgende honingkamer pas op als de vorige grotendeels is uitgebouwd.
4. De juiste kunstraat: gebruik dunne kunstraat zonder draad van zuivere bijenwas, of alleen een startstrook. Dikke kunstraat laat een harde laag in de mond achter.
5. Geschikte drachtbron: honing die snel in de raat kristalliseert (bijv. koolzaad) is niet geschikt voor gesneden raat; kies voor honing die vloeibaar blijft.

Raathoning snijden, verpakken en bewaren

• Haal op tijd weg: neem de honingkamer van de kast zodra de raat verzegeld is. Bij raat die lang in de kast blijft, wordt het zegeloppervlak donker doordat de bijen erover lopen.
• Snijden: snijd met een schoon, scherp mes of een steekvorm; laat de gesneden randen op een rooster uitlekken en verpak daarna.
• Tegen de wasmot: de raat vóór het verpakken minstens een dag in de vriezer (ongeveer –18 °C) leggen is de gebruikelijke manier om onzichtbare eitjes van de wasmot te doden.
• Verpakking: gebruik een afgesloten, voedselveilige doos zodat de raat geen vocht of geuren opneemt.
• Bewaren: bewaar op een koele, droge en donkere plek. De koelkast kan kristallisatie versnellen; raathoning blijft het best aan de koele kant van kamertemperatuur.

Opbrengst en economie

Bij de productie van raathoning bouwen de bijen telkens opnieuw was; daardoor ligt de totale honingopbrengst duidelijk lager dan bij geslingerde honing. Daar staat een hoge prijs per eenheid tegenover, en er zijn geen honingslinger en rijpingsvat nodig. Een goede keuze voor de kleinschalige imker en voor dikke honingsoorten die moeilijk te slingeren zijn.

De overstap van de karakovan naar een kast met losse ramen betekent niet dat je met raathoning moet stoppen; integendeel, hetzelfde product kan veiliger worden geproduceerd terwijl je de gezondheid van het volk volgt en de wintervoorraad controleert.

Veelgemaakte fouten

• Donkere, bebroede raat verkopen: raat met coconresten is niet geschikt voor tafel.
• Onverzegelde raat snijden: vochtige honing loopt uit en gaat gisten.
• Siroop voeren tijdens de dracht: de siroop wordt naar de raat gebracht en het product is niet meer natuurlijk.
• In een karakovan geen winterdeel laten zitten: het volk komt de winter niet door.
• Dikke kunstraat of kunstraat met draad gebruiken: niet geschikt voor gesneden raat.